Ernesto Guevara, kýsaca Che Guevara ya da el Che, (14 Haziran 1928Doðum tarihi[›] - 9 Ekim 1967), Arjantin doðumlu doktor, Marksist politikacý ve dönemin Küba gerillalarý ile Enternasyonalist gerillalarýnýn lideri.

Týp eðitimi alýrken Latin Amerika'yý baþtan baþa dolaþtý ve bu sayede birçok insanýn karþý karþýya kaldýðý yoksulluðu doðrudan gözlemleyebildi. Bu deneyimler sonucunda bölgedeki ekonomik eþitsizliði ortadan kaldýrmanýn tek yolunun devrim olduðuna ikna olarak Marksizm'i incelemeye baþladý ve Baþkan Jacobo Arbenz Guzmán'ýn önderliðinde Guatemala'nýn sosyal devrimine katýldý.

Bir süre sonra 1959 yýlýnda Küba'da yönetimi ele geçiren Fidel Castro'nun askeri nitelikli 26 Temmuz Hareketi'nin bir üyesi oldu. Yeni hükümette çeþitli önemli görevlerde bulunduktan, gerilla savaþý teorisi ve uygulamalarý üzerine makaleler ve kitaplar yazdýktan sonra diðer ülkelerdeki devrimci hareketlere katýlmak üzere 1965 yýlýnda Küba'dan ayrýldý. Ýlk olarak Kongo-Kinþasa'ya (sonralarý Kongo Demokratik Cumhuriyeti) daha sonra da CIA ve Amerikan Ordusu Özel Harekat Birlikleri'nin ortak operasyonu sonrasý yakalanacaðý Bolivya'ya gitti. Guevara 9 Ekim 1967'de Vallegrande yakýnlarýndaki La Higuera'da Bolivya Ordusu'nun elinde iken öldürüldü. Son saatlerinde yanýnda bulunanlar ve onu öldürenler, yargýsýz infaz sonucu öldürüldüðüne tanýklýk etmiþlerdir.

Ölümünden sonra Guevara dünya üzerinde sosyalist devrimci hareketlerin sembolü haline gelmiþtir. Guevara'nýn Alberto Korda tarafýndan çekilen fotoðrafý "dünya üzerindeki en ünlü fotoðraf ve 20. yüzyýlýn sembolü" olarak nitelenmiþtir. [1]

• 1 Aile geçmiþi ve gençliði
• 2 Guatemala
• 3 Küba
• 4 Küba'da ortadan kayboluþu
• 5 Kongo
• 6 Bolivya
  • 6.1 Baþkaldýrýþ
  • 6.2 Yakalanýþý ve öldürülmesi
  • 6.3 Bolivya Günlüðü
• 7 Mirasý ve eleþtiriler
  • 7.1 Che'den sonra Küba
  • 7.2 "Che kültü"
• 8 Tarihçe
• 9 Guevara'nýn eserleri
• 10 Ayrýca bakýnýz
• 11 Dipnotlar
• 12 Ýçerik üzerine notlar
• 13 Kaynakça
  • 13.1 Ana kaynak
  • 13.2 Basýlý kaynaklar
  • 13.3 Web siteleri
• 14 Ek okumalar
• 15 Dýþ baðlantýlar
• 16 Ýlgili Belgeseller
• 17 Ýlgili Þarkýlar

Ernesto Guevara, Ýspanyol ve Ýrlanda asýllý bir ailenin beþ çocuðunun en büyüðü olarak Arjantin'in Rosario þehrinde dünyaya gelmiþtir. Annesinin ve babasýnýn soyu Basklara dayanýr. Bask[›] Doðum belgesinde doðum tarihi olarak 14 Haziran 1928 görünmesine karþýlýk bazý kaynaklarda, ayný yýlýn 14 Mayýs günü doðduðu belirtilmektedir. [2] Guevara'nýn atalarýndan Patrick Lynch 1715 yýlýnda Ýrlanda'da Galway'de doðmuþ, Ýrlanda'yý terkedip Ýspanya'nýn Bilbao þehrine, oradan da Arjantin'e gitmiþtir. Guevara'nýn büyük büyükbabasý Francisco Lynch 1817'de, büyükannesi Ana Lynch 1868'de doðmuþtur. Galway[›] Ana Lynch'in oðlu ve Che'nin babasý Ernesto Guevara Lynch 1900'de doðmuþtur. Guevara Lynch 1927'de Celia de la Serna y Llosa ile evlenmiþ ve üç erkek, iki kýz çocuklarý olmuþtur.

Guevara, çocukluðunda, bu sol eðilimli üst sýnýf ailede bile dinamik kiþiliði ve radikal görüþleriyle bilinirdi. Her ne kadar yaþamý boyunca onu etkileyecek olan astým krizlerinden ýstýrap çekse de mükemmel bir atlet olmuþtur. Bu engeline raðmen hevesli bir rugby oyuncusuydu ve ‘'Fuser'' (aþýrý saldýrgan oyun tarzý nedeniyle verilen, azgýn, kudurmuþ anlamýna gelen ‘'El Furibundo'' sözcüðü ile annesinin soyadý olan ‘'Serna''dan oluþturulmuþ bir takma isim) lakabýyla anýlmaktaydý.[3] Guevara babasýndan satranç öðrendikten sonra 12 yaþýndan itibaren yerel turnuvalara katýlmaya baþladý. [4] Ergenlik döneminde þiire, özellikle de Pablo Neruda'nýn þiirlerine merak saldý. Neruda[›]. Guevara, Latin Amerika'da kendi sýnýfýnda yaygýn olduðu üzere yaþamý boyunca þiir yazdý. Pek çok konuya meraklý, hevesli bir okuyucuydu, ilgilendiði kitaplar Jack London ve Jules Verne'in macera klasiklerinden, Sigmund Freud'un cinsellik üzerine denemelerine ve Bertrand Russell'ýn toplum felsefesi üzerine tezlerine kadar giden bir çeþitlilik gösteriyordu. Ergenliðinin son dönemlerinde fotoðrafçýlýða merak saldý ve vaktinin önemli kýsmýnda insanlarý, gittiði yerleri ve sonralarý da arkeolojik alanlarý fotoðrafladý.

Guevara, týp öðrenimi için 1948'de Buenos Aires Üniversitesi'ne girdi. Kesintili öðrenim hayatýný, Mart 1953'te týp öðrenimini bitirip ayný yýlýn 12 Haziran'ýnda diplomasýný alarak noktaladý. Diploma[›] Uzman hekimlik yapabilmek için gerekli klinik eðitimi tamamlayýp tamamlamadýðý açýk deðildir. Eðer bu klinik eðitimi tamamlamadýysa "doctor en medicina" (týp doktoru) deðil de "médico" (pratisyen hekim) olmuþ olabilir.

Guevara öðrenciliði boyunca Latin Amerika'da uzun yolculuklara çýktý. 1951 yýlýnda eski arkadaþý biyokimyager Alberto Granado, yýllardýr konuþtuklarý Güney Amerika seyahati için týp eðitimine bir yýl ara vermesini önerdi. Kýsa süre sonra, ‘'La Poderosa II'' (Güçlü II) adýný verdikleri 500 cc.lik 1939 model Norton marka motosikletle Alta Gracia'dan yola çýktýlar. Peru'da Amazon Nehri kýyýsýndaki San Pablo cüzzam kolonisinde gönüllü olarak birkaç hafta geçirmeyi düþünüyorlardý. Guevara'nýn bu yolculuðu anlattýðý seyahat notlarý "Notas de viaje'' 2004 yýlýnda "Diarios de motocicleta" (Motosiklet Günlükleri) adýyla sinemaya uyarlanmýþtýr.

Bu yolculuk sýrasýnda kitlelerin yoksulluðunu, baskýyý ve güçsüzlükleri yakýndan gözlemleyen ve Marksizm'den etkilenen Guevara, Latin Amerika'daki ekonomik ve sosyal eþitsizliklerin tek çözümünün devrim olduðu sonucuna vardý. Yolculuklarý, Latin Amerika'ya ayrý uluslardan oluþan bir karma yapý olarak deðil de kurtuluþu ancak kýta çapýnda bir strateji ile gerçekleþebilecek tek bir vücut olarak bakmasýný saðladý. Sýnýrlarý olmayan ve tek bir ‘'mestizo'' (Avrupalý ve yerli melezi) kültür ile baðlanmýþ birleþik Ýber-Amerika kurabilmeyi hayal etmeye baþladý Ýber-Amerika[›]. Bu düþünce, sonraki devrimci eylemlerinde öne çýkacaktý. Arjantin'e döner dönmez, Güney ve Orta Amerika'da kaldýðý yerden gezilerine devam edebilmek için týp öðrenimini hýzla bitirdi.

Guevara, 7 Temmuz 1953'te, Bolivya, Peru, Ekvador, Panama, Kosta Rika, Nikaragua, Honduras, ve El Salvador'dan geçip Aralýk ayýnýn son günlerinde Guatemala'ya vardý. O sýralarda popülist bir hükümetin baþýndaki Baþkan Jacobo Arbenz Guzmán özellikle toprak reformu ve diðer deðiþikliklerle bir toplumsal devrim yapmaya çalýþýyordu. Beatriz halasýna yazdýðý mektupta Guatemala'ya bir süre yerleþmesinin sebebini þöyle açýklýyordu: "Guatemala'da gerçek bir devrimci olabilmek için gerekli ne varsa yapacaðým ve kendimi mükemmelleþtireceðim." [5]

Jon Anderson'a göre Guevara'nýn Guatemala'daki ana siyasi baðlantýsý Perulu sosyalist Hilda Gadea'ydý. ‘'American Popular Revolutionary Alliance'' (APRA) (Amerikan Popüler Devrimciler Ýttifaký. Lideri Víctor Raúl Haya de la Torre olan siyasi bir oluþum.) üyesi olan Gadea, Arbenz hükümetindeki birçok üst düzey politikacýyý Guevara'yla tanýþtýrdý. Daha önce Kosta Rika'da tanýþtýðý ve Fidel Castro ile baðlantýlý bir grup Kübalý sürgünle de baðlantý kurdu. Bu sürgünlerin arasýnda Küba'nýn Oriente eyaletindeki Bayamo'da bulunan ‘'Carlos Manuel de Céspedes'' barakalarýna yapýlan saldýrýyla baðlantýsý olan Antonio ‘'Nico'' López de vardý. [6]. Lopez Granma Küba'ya çýktýktan kýsa süre sonra ‘'Ojo del Toro'' köprüsünde hayatýný kaybedecekti. [7] Siyah Ýsa ile ilgili dini eþyalarýn satýþýnda bu ‘'moncadista''lara katýlan Guevara ayný zamanda Venezuelalý iki sýtma uzmanýna da yardýmcý olmuþtur. Bu sýralarda, Arjantinlilere özgü, "hey", "dostum", "birader" anlamýna gelen "che" ünlemini çok sýk kullanmasý nedeniyle ünlü "Che" takmaadýný kullanmaya baþlamýþtýr (/tʃe/ olarak telaffuz edilir). Yalnýzca Arjantin, Paraguay ve Uruguay ile Brezilya'nýn güneyinde kullanýlan bu sözcük, kullananýn Rio de la Plata bölgesinden geldiðini gösterir.

Ekonomik durumu genellikle pek iyi deðildi ve Hilda'nýn ziynet eþyalarýný rehine vermek zorunda kalmýþtý. 15 Mayýs 1954'te Komünist Çekoslovakya'dan Arbenz hükümetine destek olarak gönderilen yüksek kalitede Skoda piyade ve hafif topçu silahlarý Ýsveç gemisi ''Alfhem'' ile Puerto Barrios'a ulaþtý. Bu silahlarýn miktarý CIA tarafýndan 2.000 ton [8] ve ilginç bir þekilde John Lee Anderson tarafýndan da 2 ton olarak tahmin edilmektedir. [9] (Anderson'ýn tahmin ettiði miktarýn yazým hatasý olduðu sanýlmaktadýr çünkü bu rakamdan bahseden güvenilir kayýt sayýsý çok azdýr.) Guevara yeni bir vize almak üzere kýsa süre için El Salvador'a geçti ve Guatemala'ya geri döndü. Bu sýrada CIA tarafýndan desteklenen Carlos Castillo Armas liderliðindeki darbe baþlamýþtý. [10] Arbenz karþýtý kuvvetler, Çekoslovak silahlarýnýn trenler yardýmýyla daðýtýlmasýný durduramýyorlardý, ancak güçlerini toparladýktan sonra hava desteðinin yardýmýyla ilerlemeye baþlamýþlardý. [11] Guevara birkaç günlüðüne Komünist Gençlik tarafýndan örgütlenen silahlý milislere katýlmýþ, bu grubun harekete geçmemesi üzerine tekrar týbbi hizmetlere dönmüþtür. Darbenin ardýndan Guevara çarpýþmak için gönüllü oldu, ancak Arbenz yabancý destekçilerinin ülkeyi terketmesini istiyordu. Gadea tutuklandýktan sonra Guevara kýsa süre için Arjantin konsolosluðunda saklandý ve sonra Meksika'ya geçti.

Arbenz hükümetinin CIA destekli bir darbeyle devrilmesi üzerine, Guevara'nýn Amerika Birleþik Devletleri'nin emperyalist bir güç olduðuna ve Latin Amerika ve diðer geliþmekte olan ülkelerdeki sosyoekonomik eþitsizlikleri düzeltmeye çalýþan hükümetlere vazgeçmeden karþý koyacaðýna dair görüþleri kesinleþti. Bu onun sosyalizmin ancak silahlý mücadele sonunda elde edilebileceði ve bu koþullarý da ancak silahlanmýþ bir halkýn savunabileceði yönündeki düþüncelerini kuvvetlendirmiþtir.

Eylül 1954'te Meksika'ya geliþinden kýsa süre sonra, Guevara Nico López ve Guatemala'dan tanýdýðý diðer Kübalý sürgünlerle arkadaþlýðýný tazeledi. Haziran'da López onu Raúl Castro ile tanýþtýrdý. Birkaç hafta sonra Küba'daki siyasi hapishaneden salýverilen Fidel Castro Meksika'ya geldi ve 8 Temmuz 1955'te Raúl Guevara'yý Fidel Castro ile tanýþtýrdý. Bütün gece süren ateþli bir sohbetin ardýndan Guevara Castro'nun, aradýðý esin kaynaðý devrim lideri olduðuna kanaat getirerek Küba diktatörü Fulgencio Batista'yý devirmek için kurulan ‘'26 Temmuz Hareketi''ne katýldý. Grubun doktoru olmasýna karar verildiyse de hareketin diðer üyeleriyle askeri eðitime katýldý, eðitimin sonunda eðitmenleri Albay Alberto Bayo tarafýndan en göze çarpan öðrenci olarak nitelendirildi. Bu sýrada Gadea, Guatemala'dan gelmiþti ve Guevara ile iliþkileri devam ediyordu. 1955 yazýnda hamile olduðunu söyleyince, Guevara hemen evlenmelerini önerdi. 18 Aðustos 1955'te evlendiler ve 15 Þubat 1956'da Hilda Beatriz adýný verdikleri kýzlarý doðdu.

25 Kasým 1956'da Tuxpan, Veracruz'dan Küba'ya doðru yola çýkan Granma yatýnda Kübalý olmayan tek kiþi Guevara'ydý. Karaya çýkar çýkmaz Batista'nýn askerlerinin saldýrýsýna uðrayan ekibin yarýsý hemen orada veya yakalandýktan sonra öldürüldü. Guevara, bu çatýþmada kaçan bir yoldaþýn düþürdüðü cephaneyi almak için týbbi malzeme çantasýný býraktýðýný ve o aný, doktordan savaþçýya dönüþtüðü an olarak hatýrladýðýný yazar. Sýrt çantasý[›] Hayatta kalan 15â€"20 isyancý kaçarak Sierra Maestra daðlarýna saklanýr ve Batista rejimine karþý gerilla savaþýna giriþir.

Yoldaþlarý tarafýndan cesareti ve askeri yeteneði nedeniyle saygý gören Guevara isyancýlar arasýnda bir lider, bir Comandante Comandante[›] olur. [12]. Birçoklarý için de "acýmasýzlýðý" nedeniyle korkulan kiþidir. Muhbir, kaçak ve casus olarak suçlu bulunan birçok kiþinin infazýndan sorumludur. 1958 Aralýðýnýn son günlerinde devrimin en önemli olaylarýndan olan Santa Clara'ya saldýran "intihar timi"ni (isyan ordusundaki en tehlikeli iþleri bu tim yapýyordu) yönetti. [13] Generallerinin ve özellikle de General Cantillo'nun ‘'Central America'' isimli çalýþmayan þeker fabrikasýnda Castro ile buluþtuðunu ve isyan lideri ile ayrý bir barýþ pazarlýðý yaptýðýný öðrenen Batista 1 Ocak 1959'da Dominik Cumhuriyeti'ne kaçmýþtýr.

7 Þubat 1959'da zafer kazanan hükümet tarafýndan Guevara "doðuþtan Küba vatandaþý'' ilan edildi. Kýsa süre sonra Meksika'dan Granma yatýyla yola çýkmadan önce, ayrýldýðý Gadea ile evliliðini resmen sona erdirmek için boþanma iþlemlerine baþladý. 2 Haziran 1959'da, 26 Temmuz Hareketi'nin Küba doðumlu bir üyesi olan ve 1958 sonlarýndan beri birlikte yaþadýðý Aleida March ile evlendi. Çocuklarý[›]

La Cabaña hapishanesinin komutanlýðýna atandý [14] ve 2 Ocak 1959'dan 12 Haziran 1959'a kadar altý ay boyunca üstlendiði bu görevdeyken Batista rejiminin memurlarýnýn, BRAC gizli servis (Buró de Represión de Actividades Comunistas/Komünist eylemlerin bastýrýlmasýndan sorumlu servis) mensuplarýnýn, savaþ suçlusu olduðu iddia edilenlerin ve siyasi muhaliflerin yargýlanmasý ve infazýndan sorumlu oldu. TIME dergisine göre, yönettiði yargýlamalarýn "adil" olmadýðý iddia edilmekteydi. [15] Daha sonra Ulusal Toprak Reformu Enstitüsü'nde önemli bir göreve geldi INRA[›] ve Küba Merkez Bankasý'nýn baþkaný oldu. BNC[›] (sýk sýk parayý kýnadýðý ve yürürlükten kaldýrýlmasýný desteklediði için bu horgörüyü göstermek adýna Küba paralarýný takma adý olan "Che" ile imzalamýþtýr).

Bu sýralarda satranca olan ilgisi tekrar canlanan Guevara Küba'da yapýlan ulusal ve uluslararasý turnuvalara katýlmýþtýr. [16] [17] Özellikle genç Kübalýlarý oyunu öðrenmeleri için teþvik ediyor ve onlarýn ilgisini çekecek etkinlikler düzenliyordu.

1959 yýlýndan itibaren Guevara Küba'dan, diðer ülkelerdeki devrimci hareketlere yardým etti ama bunlarýn tümü baþarýsýzlýkla sonuçlandý. Ýlk deneme Panama'da yapýlmýþtý, diðer bir eylem de 14 Haziran'da Dominik Cumhuriyeti'nde yapýldý. ("El Argelino" diye de bilinen Henry Fuerte [18] ve Enrique Jiménez Moya önderliðinde.) [19]

1960 yýlýnda Guevara ‘'La Coubre'' silah gemisi patlamasýnda kurbanlara yardým etti. Kurtarma operasyonu sýrasýndaki ikinci patlamayla birlikte ölü sayýsý yüzü aþmýþtýr. [20] Bu patlamada ölenlerin cenaze töreninde Alberto Korda Che'nin ünlü fotoðrafýný çekmiþtir. La Coubre'nin sabotaj ya da kaza sonucu mu patladýðý bilinmemektedir. Sabotaj olduðunu iddia edenler, sorumlu olarak Merkezi Haberalma Örgütü'nü (CIA), [21] ve sabotajý yapan kiþi olarak da merkezi eyaletlerdeki Batista karþýtý güçlerden Guevara'nýn rakibi olan ve daha sonra CIA ajaný olduðu sanýlan William Alexander Morgan'ý gösterirler. [22] Kübalý sürgünler, patlamanýn sorumlusunun Guevara'nýn SSCB'ye sadýk rakipleri olduðunu ileri sürerler. [23]

Guevara daha sonra Sanayi Bakaný MININD[›] olarak Küba sosyalizminin açýk ve kesin bir hale gelmesine yardýmcý olmuþ, ülkenin önde gelen kiþileri arasýna girmiþtir. "Gerilla Savaþý'' adlý kitabýnda silahlý baþkaldýrýya önayak olacak geniþ örgütlere gerek duymadan küçük bir gerilla grubu (‘'foco'') tarafýndan baþlatýlan Küba modeli devrim fikrinin tekrar edilmesini savunmuþtur. El socialismo y el hombre en Cuba (1965) (Küba'da sosyalizm ve insan) adlý denemesinde sosyalist devletle birlikte "yeni bir insan" biçimlendirmenin gerekliliðini savunur. Bazýlarý Guevara'yý bu ‘'yeni insan''ýn alýmlý ve yalýn bir modeli olarak görür.

1961 yýlýndaki Domuzlar Körfezi Ýþgali'nde Guevara çarpýþmalara katýlmamýþtýr. Castro'nun emriyle Küba'nýn en batýsýndaki Pinar del rio eyaletindeki bir kuvvetin baþýna geçmiþ ve burada sahte çýkarma kuvvetini püskürtmüþtür. Bu harekat sýrasýnda yüzünden kurþun yarasý almýþ ama kendi silahýnýn kazara ateþ almasýyla yaralandýðýný söylemiþtir.

Guevara 1962 Ekim ayýnda ortaya çýkan Küba Füze Krizi'ne neden olan Sovyet nükleer balistik füzelerinin Küba'ya getirilmesinde anahtar rol almýþtýr. Birkaç ay sonra Ýngiliz gazetesi ‘'Daily Worker'' ile yaptýðý görüþmede eðer füzeler Küba kontrolünde olsaydý baþlýca ABD þehirlerine doðru bu füzeleri kullanacaðýný söylemiþtir. [24]

Aralýk 1964'te Birleþmiþ Milletler'de konuþma yapmak üzere Küba heyetinin baþý olarak New York'a gitti. (dinleyiniz, RealPlayer gereklidir; ya da okuyunuz). CBS televizyon kanalýnda pazar günleri yayýnlanan Face the Nation isimli haber programýna çýktý. ABD Senatörü Eugene McCarthy, Malcolm X'in çalýþma arkadaþlarý, Kanadalý radikal Michelle Duclos dahil olmak üzere deðiþik kiþi ve gruplarla görüþtü. [25][26] 17 Aralýk'ta Paris'e uçtu ve üç aylýk bir uluslararasý geziye baþladý. Bu gezi sýrasýnda Çin Halk Cumhuriyeti, Birleþik Arap Cumhuriyeti (Mýsýr), Cezayir, Gana, Gine, Mali, Dahomey, Kongo-Brazzaville ve Tanzanya'yý dolaþtý. Ýrlanda, Paris ve Prag'da molalar verdi. 24 Þubat 1965'te Cezayir'de, sonradan uluslararasý sahnede son görünüþü olacak olan "Ýkinci Afrika-Asya Ekonomik Dayanýþma Semineri"ndeki konuþmasýný yaptý. Bu konuþmada þöyle demiþtir: "Ölümüne olan bu mücadelede hiçbir sýnýr yoktur. Dünyanýn hiçbir yerinde meydana gelen olaylara kayýtsýz kalamayýz. Bir ülkenin emperyalizme karþý zaferi bizim zaferimizdir, ayný þekilde yenilgisi de bizim yenilgimizdir." [27][28] Þu sözlerle de dinleyicilerini þaþýrtmýþtýr: "Sosyalist ülkelerin, Batý'nýn sömürgeci ülkeleriyle üstü kapalý iþbirliðini tasfiye etmeleri ahlaki görevleridir." Sonra da bu hedefe ulaþmak için komünist bloðu ülkelerinin uygulamasý gereken bir dizi eylemi sýralamýþtýr. [29][30] 14 Mart'ta Küba'ya döndüðünde Havana havaalanýnda Fidel ve Raúl Castro, Osvaldo Dorticós ve Carlos Rafael Rodríguez tarafýndan sade bir törenle karþýlandý.

Ýki hafta sonra Guevara kamu hayatýndan çekildi ve ardýndan tamamen ortadan kayboldu. Castro'dan sonra gelen adam olarak bakýldýðý Küba'da nerede olduðu, 1965 yýlýnýn en büyük gizemlerindendi. Ortadan kayboluþu için deðiþik sebepler öne sürüldü: sanayi bakanýyken savunduðu sanayileþme projelerinin görece baþarýsýzlýðý, Çin-Sovyet Ayrýlýðý arttýkça Guevara'nýn Çin Komünist Partisi yanlý tutumunu onaylamayan Sovyet resmi görevlilerinin Castro'ya yaptýklarý baský ve Küba'nýn ekonomik geliþmesi ile ideolojik çizgisi üzerine Guevara ile Küba lideri arasýndaki önemli görüþ ayrýlýklarý. Castro'nun Guevara'nýn tanýnmýþlýðýndan rahatsýz olup onu tehdit olarak görmesi de neden olarak gösterildi. Castro'nun bazý muhalifleri onun Guevara'nýn kayboluþu hakkýndaki açýklamalarýnýn þüphe uyandýrýcý olduðunu söylerler. Guevara'nýn niyetlerini hiç alenen açýklamayýp, sadece Castro'ya yazýlmýþ tarihsiz ve tarzý olmayan dalkavukça bir mektupla bildirmiþ olmasý çoðu kiþi tarafýndan þaþýrtýcý bulunmuþtur.

Guevara'nýn görüþlerinin Çin Komünist Partisi liderleri tarafýndan açýklanan görüþlerle benzeþmesi, ekonomisi gittikçe Sovyetler Birliði'ne daha da baðýmlýlaþmakta olan Küba için büyüyen bir sorundu. Küba devriminin ilk günlerinden itibaren Guevara'nýn Latin Amerika'da Maocu stratejinin uygulanmasýný savunduðu düþünülüyordu ve yaratmýþ olduðu Küba'nýn hýzla sanayileþmesini öngören plan, Çin'in "Ýleri Büyük Atýlým"ýna benzetiliyordu. Küba'nýn batýlý "gözlemcileri"ne göre Guevara'nýn Sovyet koþullarýna ve önerilerine karþý çýkmasýna raðmen Castro'nun kabul etmek zorunda kalmasý ortadan kaybolmasýnýn nedeni olabilirdi. Halbuki hem Guevara hem de Castro, Sovyetler Birliði ve Çin'in de bulunduðu birleþik cepheyi destekliyordu. Ayrýlýða düþmüþ bu iki ülke arasýnda antlaþma saðlamak için baþarýsýzlýkla sonuçlanan bir dizi giriþimde de bulunmuþlardý.

Kruþçev'in Castro'ya danýþmadan Küba'dan füzeleri çekmeye razý gelmesini Sovyetlerin ihaneti olarak gören Guevara, Küba Füze Krizi'nden sonra Sovyetler Birliði hakkýnda daha da þüpheci oldu. Cezayir'deki son konuþmasýnda artýk Kuzey Yarýmküre'yi, batýda ABD ve doðuda SSCB liderliðinde, Güney Yarýmküre'nin sömürücüsü olarak gördüðünü belirtmiþtir. Vietnam Savaþý sýrasýnda komünist Kuzey Vietnam'ý desteklemiþ ve geliþmekte olan ülkelerin halklarýný, silahlanýp "pek çok Vietnamlar" yaratmalarý için teþvik etmiþtir.[31]

Guevara'nýn akýbeti hakkýndaki uluslararasý spekülasyonlarýn baskýsýyla Castro 16 Haziran 1965'te yaptýðý açýklamada insanlarýn Guevara hakkýnda bilgi almalarýnýn ancak Guevara istediðinde mümkün olabileceðini söyledi. Guevara'nýn ortadan kayboluþu ile ilgili Küba içinde ve dýþýnda pek çok dedikodu yayýldý. Ayný yýlýn 3 Ekim'inde Castro, Guevara'nýn birkaç ay önce kendisine yazdýðý tarihsiz mektubu açýkladý. [32] Bu mektupta Guevara Küba devrimine baðlýlýðýný tekrarlýyor ancak devrim yolunda yabancý topraklarda savaþmak için Küba'dan ayrýlma niyetini bildiriyordu. Mektubunda "dünyadaki diðer uluslar benim basit emeðime çaðrý yaptýlar" diyerek, "yeni savaþ alanlarýnda" gerilla olarak savaþmak için ayrýlmaya karar verdiðini belirtiyordu. Ayný zamanda hükümet, parti ve ordu içindeki tüm görevlerinden istifa ettiðini ve ona devrim için yaptýklarýný takdir amacýyla verilmiþ olan Küba vatandaþlýðýndan vazgeçtiðini de ekliyordu.

Dört yabancý gazeteciyle 1 Kasýmda yaptýðý görüþme sýrasýnda Castro, Guevara'nýn nerede olduðunu bildiðini ama açýklamayacaðýný belirterek, eski yoldaþýnýn öldüðüne dair söylentileri reddetti ve Guevara'nýn saðlýðýnýn çok iyi olduðunu ekledi. Castro'nun sözlerine raðmen 1965'in sonunda Guevara'nýn akýbeti bir gizem olarak kaldý, hareketleri ve nerede olduðu iki yýl boyunca özenle saklanan bir sýr oldu.

1965 yýlýnýn 14 Mart'ýný 15 Mart'a baðlayan gece boyunca yaptýklarý toplantý sonucunda Guevara ve Castro, Sahara Çölü altýndaki bölgede Küba'nýn ilk askeri operasyonunu bizzat Guevara'nýn yönetmesi konusunda anlaþtýlar. Cezayir[›] Bazý güvenilir kaynaklar Guevara'nýn kendisini bu operasyonda desteklemesi için Castro'yu ikna ettiðini söyler. Ayný derecede güvenilir diðer kaynaklar ise Latin Amerika ülkelerindeki koþullarýn focos gerilla çekirdeklerinin kurulmasý için henüz uygun olmadýðýný savunan Castro'nun bu eyleme girmesi için Guevara'yý ikna ettiðini söyler.[33] Castro'nun kendisi de ikinci görüþün doðru olduðunu söylemiþtir.[34] O zamanlar Cezayir'in devlet baþkaný olan ve Guevara ile kýsa süre önce görüþen Ahmed Bin Bella ise þöyle demiþtir: "Afrika'da hüküm süren durumun büyük devrim potansiyeline sahip görünmesi, Che'yi Afrika'nýn emperyalizmin zayýf halkasý olduðu sonucuna itti. O da artýk çabalarýný Afrika'ya yönlendirmeye karar verdi."[35]

Küba operasyonu Kongo-Kinþasa'daki (önceleri Belçika Kongosu, sonradan Zaire ve günümüzde Demokratik Kongo Cumhuriyeti) Patrice Lumumba yanlýsý Marksist Simba hareketinin desteklenmesi ile sürdürülecekti. Guevara, yardýmcýsý Victor Dreke ve on iki Kübalý 24 Nisan 1965'te Küba'ya vardý. Diðer Kübalýlar da kýsa süre sonra onlara katýldýlar. [36] Bir süre, gerilla lideri Laurent-Désiré Kabila ile çalýþtýlar.Kabila[›] Kabila, ayný yýlýn Kasým ayýnda Kongo ordusu tarafýndan bastýrýlan bir isyana giriþmeleri için Lumumba'nýn destekçilerine yardým etmiþti. Guevara, önemsiz biri olduðuna karar verdiði Kabila'yý býrakmýþ ve þöyle yazmýþtýr: "Hiçbir þey onun bu anýn gerektirdiði adam olduðuna beni inandýramaz."[37]

Guevara 37 yaþýnda olmasýna ve resmi askeri eðitim almamýþ olmasýna raðmen, Batista'nýn devrilmesinde önemli yer iþgal eden Santa Clara harekatýnýn da içinde bulunduðu Küba devrimi deneyimlerine sahipti. Astýmý nedeniyle Arjantin'de askere alýnmamýþtý. Perón hükümetine olan muhalefeti gözönüne alýndýðýnda bundan gurur duyardý.

Mike Hoare'un içinde bulunduðu Güney Afrikalý paralý askerler ve Kübalý sürgünler Kongo ordusuyla birlikte Guevara'yý engellemeye çalýþtýlar. Guevara'nýn haberleþmesini dinliyor, saldýrmak için hazýrlanan isyancýlara ve Kübalýlara pusu kuruyor ve Guevara'nýn ikmal hatlarýný kesiyorlardý.[38][39] Guevara'nýn gayesi yerel Simba savaþçýlarýna komünist ideolojiyi ve gerilla savaþýný öðreterek bir anlamda Küba Devrimini 'ihraç etmekti'. Guevara Pasajes de la Guerra Revolucionaria:Congo (Kongo Günlükleri)'nde devrimin baþarýsýzlýðýnýn ana nedenleri olarak yerli Kongo kuvvetlerinin yeteneksizliði, uzlaþmazlýðý ve kendi aralarýndaki sürtüþmeyi göstermiþtir. [40] Ayný yýlýn sonlarýna doðru astýmý nüksetmiþ, yedi ay sýkýntý yaþadýktan sonra düþ kýrýklýðýna uðramýþ bir þekilde, Küba'dan gelenlerden sað kalanlarla (birliðinin altý üyesi ölmüþtü) Kongo'yu terketti. Bir noktada yaralýlarý Küba'ya gönderip, tek baþýna savaþmaya devam etmeyi ve devrimcilere örnek teþkil etmeyi de düþünmüþtü. Ancak silah arkadaþlarý ve Castro'nun gönderdiði iki memurun ikna etmesi sonucu Kongo'dan ayrýlmayý kabul etti.

Ölümünden sonra açýklanmasý niyetiyle býraktýðý mektubun Castro tarafýndan kamuoyuna açýklanmasý [41] ve bu mektupta dünyanýn diðer bölgelerindeki devrimlere kendini adamak için Küba ile olan tüm baðlantýlarýný kopardýðýný yazmasý, ahlaki açýdan diðer savaþçýlarla Küba'ya dönmesini engellemiþtir. Kongo'dan ayrýldýktan sonra altý ay boyunca Darüsselam, Prag ve Alman Demokratik Cumhuriyeti'nde saklanmýþ, Kongo deneyiminde yazdýðý anýlarýný toparlamýþ ve biri felsefe [42] diðeri ekonomi [43] üzerine iki kitabýn taslaklarýný yazmýþtýr. Bu dönem boyunca Castro, Guevara'yý Küba'ya dönmesi için zorladý, Guevara bunu kabul ettiðinde dönüþünün geçici olacaðý ve adadaki varlýðýnýn sýr kalacaðý þartýný koþtu; Latin Amerika'da bir yerlerde yeni bir devrim çabasýna hazýrlýk yapmak için gereken birkaç aylýk bir süre için geri dönecekti.

Guevara'nýn nerede olduðu konusundaki spekülasyonlar 1966 yýlý boyunca ve 1967'de de devam etti. Mozambik baðýmsýzlýk hareketi FRELIMO'nun temsilcileri, 1966 sonu ya da 1967 baþýnda, Guevara ile Darüsselam'da buluþtuklarýný ve o zaman da onun devrim projelerine yardým önerisini reddettiklerini bildirdiler.[44] 1967 yýlýnýn 1 Mayýs gösterileri sýrasýnda Havana'da yaptýðý konuþmada, Silahlý Kuvvetler Bakan vekili Bnb. Juan Almeida, Guevara'nýn "Latin Amerika'da bir yerlerde devrime hizmet ettiðini" duyurdu. Bolivya'da gerillalarýn baþýnda olduðuna dair gelen haberlerin doðru olduðu sonradan anlaþýlmýþtýr.

Castro'nun isteðiyle, gözden uzak Ñancahuazú bölgesindeki bir arazi, Guevara tarafýndan eðitim alaný olarak kullanýlmasý için, yerli Bolivya Komünistleri tarafýndan satýn alýnmýþtý.Kamp[›]. Bulgulara göre Ñancahuazú bölgesindeki bu kamptaki eðitim Guevara ve yanýndaki Kübalýlar için çarpýþmadan daha tehlikeliydi. Bir gerilla ordusu oluþturma yolunda pek baþarýlý olunamamýþtýr. Eski Stasi ajaný Haydée Tamara Bunke Bider, ya da daha iyi bilindiði takma adý ile "Tania", La Paz'da Guevara'nýn ana ajaný olarak yerleþmiþti. Tania'nýn KGB için de çalýþtýðý rivayet edilir ve Bolivyalý yetkilileri Guevara'nýn izini bulmaya yönlendirdiði için bilmeden Sovyet çýkarlarýna hizmet ettiði de anlaþýlmaktadýr.[45]

[46] Bolivya Ordusu ile Mart 1967'de ilk çatýþmalarý sonucu eðitim kampýný terkederken geride býraktýklarý önemli sayýdaki fotoðraf, Guevara'nýn Bolivya'da olduðuna dair ilk kanýt olmuþtur. Fotoðraflarý gören Bolivya Devlet Baþkaný René Barrientos'un Guevara'nýn baþýnýn bir kargý üzerinde La Paz þehir merkezinde sergilenmesini istediði söylenir. Baþkan Bolivya Ordusu'na Guevara'yý ve yandaþlarýný takip edip yakalama emrini verdi.

Guevara'nýn yaklaþýk elli kiþiden oluþan ve ELN (Ejército de Liberación Nacional de Bolivia - Bolivya Ulusal Baðýmsýzlýk Ordusu) adý altýnda eylem yapan gerilla kuvveti iyi donatýlmýþtý ve daðlýk Camri bölgesinde Bolivya düzenli ordusuna karþý bazý baþarýlar elde etti. Eylül'de ise Ordu iki gerilla grubunu ve liderlerden birini öldürmeyi baþardý.

Zorlu geçen çatýþmalara raðmen, gerillalarýn esir aldýðý yaralý Bolivya askerlerinin gereken týbbi yardýmý almasý konusunda hassas davranan Guevara sonradan bu esirleri de salývermiþtir. Hatta yaralanarak ele geçirildiði Quebrada del Yuro'daki son çarpýþmadan sonra geçici olarak tutulduðu yere götürüldüðünde gördüðü yaralý Bolivya askerlerine týbbi yardým bile önermiþ ama bu önerisi sorumlu Bolivyalý subay tarafýndan geri çevrilmiþtir.[47]

Guevara'nýn Bolivya'da devrim baþlatma planlarý birkaç yanlýþ anlama üzerine kurulmuþtu:

• Yalnýzca ülkenin askeri hükümeti, ve eðitimi ve donanýmý yetersiz ordusuyla mücadele etmeyi bekliyordu. Halbuki yerini öðrenen ABD hükümeti, CIA ve diðer kurumlarýn ajanlarýný isyaný bastýrmak için yardým amacýyla Bolivya'ya göndermiþti. Bolivya Ordusu, ABD Özel Harekat Birlikleri tarafýndan eðitilip donatýlmaktaydý.ABD Askeri yardýmý[›] Askeri danýþmanlarýn yaný sýra, gönderilen birlikler arasýnda kýsa süre önce kurulan ve gerillalarýn bulunduðu bölgeye yakýn bir alandaki La Esperanza'da cengel savaþý eðitimi almýþ olan seçkin Rangers taburu da vardý.[48][49]

• Guevara yerli muhaliflerden yardým alacaðýný ve iþbirliði içinde olacaðýný ummuþtu. Bu yardým hiçbir zaman gerçekleþmedi. Mario Monje liderliðindeki Bolivya Komünist Partisi Havana'dan çok Sovyetlere yönelmiþti ve söz vermelerine raðmen Guevara'ya yardým etmediler. (Parti liderlerinin isteklerine karþý gelen Rodolfo Saldaňa, Serapio Aquino Tudela ve Antonio Jiménez Tardio gibi bazý Bolivya Komünist Partisi üyeleri Guevara'ya katýlmýþ ya da destek vermiþlerdir.)
• Havana ile radyo baðlantýsýný koruyacaðýný umuyordu ancak Küba'dan saðlanan iki kýsadalga radyo vericisi de bozuktu, dolayýsýyla gerillalar Havana ile iletiþime geçemiyorlardý. (Bu ve bunun gibi diðer konularda Castro tarafýndan Guevara'nýn Bolivya'daki operasyonlarýna destek saðlamakla görevlendirilen Manuel Piñeiro'nun performansý berbat olarak nitelendirilebilir.) Olaylarýn daha karmaþýk hale gelmesinin bir sebebi de Havana'dan gönderilen radyo mesajlarýný kaydetmek ve deþifre etmek için kullanýlan teyp kayýt cihazýnýn bir nehri geçerken kaybolmasýydý. Böylece Havana'dan gelen mesajlarýn deþifre edilmesi çok zorlaþtý.Mesaj[›]

Bunlara ek olarak Guevara'nýn uzlaþmadan çok kiþileri karþýsýna alma huyu, Kongo'da olduðu gibi Bolivya'da da yerel liderlerle baþarýlý iþbirliði geliþtirememesine sebep olmuþtur.[50] Bu kötü huy Küba'daki gerilla savaþý sýrasýnda da kendini göstermiþ ama Castro'nun zamanýnda araya girmesi ve rehberliðiyle kontrol altýnda tutulmuþtu.[51]

Bir muhbir Guevara'nýn gerilla kampýnýn yerini Bolivya Özel Harekat Birliði'ne bildirdi. 8 Ekim'de kamp kuþatýldý ve Guevara Simeón Cuba Sarabia ile birlikte Quebrada del Yuro kanyonunda devriye gezerken yakalandý. Ayaklarýndan yaralandýktan ve silahý bir mermiyle harap edildikten sonra teslim oldu. (Tabancasýnda açýklanamaz bir þekilde þarjör bulunmuyordu.) Yakalandýðý sýrada orada bulunan askerlerin bazýlarýna göre Guevara baðýrarak "Ateþ etmeyin! Ben Che Guevara'yým ve canlý olarak daha deðerliyim" demiþtir.

Barrientos, Guevara'nýn yakalandýðýný öðrenir öðrenmez hemen öldürülmesini emretmiþtir.Barrientos[›] Guevara yakýn bir köy olan La Higuera'daki köhne bir okula götürülmüþ ve geceyi orada geçirmiþ, ertesi gün öðleden sonra öldürülmüþtür. Celladý, Bolivya ordusunda çavuþ olan ve Guevara'yý vurmasý kura sonucu saptanan Mario Terán'dýr. Che Guevara'nýn son sözleri þöyle olmuþtur: "Buraya beni öldürmeye geldiðini biliyorum. Vur beni korkak, yalnýzca bir adam öldürmüþ olacaksýn."[52] Bazý kaynaklar çavuþ Mario Terán'ýn infaz esnasýnda aþýrý heyecanlanmasý nedeniyle bilinçli bir þekilde ateþ edemediðini ve Che'yi sadece yaraladýðýný, onu öldüren merminin kim tarafýndan ateþlendiðinin bilinmediðini belirtirler. Çarpýþmada öldüðü izlenimi vermek ve yüzünden isabet almayarak tanýnmasýný kolaylaþtýrmak için ayaklarýna defalarca ateþ edilmiþtir. Cesedi bir helikopterin iniþ takýmlarýna sýkýca baðlanmýþ ve yakýnlardaki Vallegrande'ye götürülmüþtür. Buradaki bir hastanede cesedi bir küvetin içinde basýna gösterilmiþtir.[53] Bu sýrada çekilen fotoðraflar San Ernesto de La Higuera ve El Cristo de Vallegrande (Vallegrande Ýsasý)nýn doðmasýna sebep olmuþtur.[54] Askeri bir doktor tarafýndan elleri kesildikten sonra Bolivya Ordusu subaylarý tarafýndan bilinmeyen bir yere götürülmüþ, cesedinin gömüldüðü mü yakýldýðý mý sorusu cevapsýz kalmýþtýr.Ampütasyon[›]

Guevara'yý Bolivya'da takip etmekten sorumlu olan, Félix Rodríguez adýndaki CIA ajanýydý. Bu ajan daha önce Escambray Daðlarý'ndaki isyancýlarla ve Havana'daki Castro karþýtý gizli gruplarla baðlantý kurmak için Domuzlar Körfezi istilasý öncesi gizlice Küba'ya sýzmýþ, istiladan sonra da baþarýlý bir þekilde geri çýkarýlmýþtý. [55][56] Guevara'nýn yakalanýþýný duyan Rodríguez, deðiþik Güney Amerika ülkelerindeki CIA istasyonlarý yoluyla Langley, Virjinya'daki CIA merkezine bu bilgiyi iletmiþtir. Rodríguez Guevara'nýn Rolex saati ve baþka bazý kiþisel eþyasýný almýþ ve sonraki yýllarda bunlarý röportaj yaptýðý gazetecilere gururla göstermiþtir. Ýçlerinde el feneri de bulunan bu eþyalardan bir kýsmý CIA'de sergilenmektedir.

Gerillalar ile baðlantýlý bir baþka olay da Régis Debray'nin tutuklanmasý ve duruþmasýdýr. Nisan 1967'de hükümet güçleri, Ecole Normale Supérieure 'de Marksist filozof Louis Althusser'den [57] ders almýþ olan ve Havana Üniversitesi'nde felsefe profesörlüðü yapan genç Fransýz vatandaþý Debray'yi yakalar ve gerillalarla iþbirliði yapmakla suçlar. Debray muhabir olarak çalýþtýðýný ve iki yýl önce gizemli bir þekilde ortadan kaybolan Gueavara'nýn gerillalara liderlik ettiðini söyler. Uluslararasý ilgi kazanan Debray'nin davasý Ekim ayý baþlarýndaydý. Bolivya yetkilileri 11 Ekim'de Guevara'nýn iki gün önce hükümet kuvvetleriyle girmiþ olduðu çatýþma sonucu vurularak öldüðü yolunda (yalan) açýklama yapar.

15 Ekim'de Castro, Guevara'nýn öldüðünü kabul eder ve tüm Küba'da üç günlük yas ilan eder. Guevara'nýn ölümü Latin Amerika'daki ve üçüncü dünya ülkelerindeki sosyalist devrimci hareketlere indirilmiþ aðýr bir darbe olarak kabul edilir.

1997 yýlýnda Guevara'nýn elleri olmayan cesedinden kalan kemikler Vallegrande yakýnlarýndaki bir uçak pistinin altýndan kazýlarak çýkarýlmýþ, DNA testiyle kimliði tespit edilmiþ ve Küba'ya geri getirilmiþtir. 17 Ekim 1997'de cesedinden kalanlar, Bolivya'daki gerilla harekatý sýrasýnda ölen yoldaþlarýndan altýsýyla birlikte, 39 yýl önce Küba Devrimi'nin baþarýsýný belirleyen savaþý kazandýðý Santa Clara'da özel olarak hazýrlanmýþ anýtmezaraAnýtmezar[›] askeri törenle gömülmüþtür.

Guevara yakalandýktan sonra Bolivya'daki gerilla harekatýnda karþýlaþtýðý olaylarý yazdýðý günlüðü de ele geçirilmiþti. [58] Günlük, onun Ñancahuazú'daki çiftliðe geliþinden kýsa süre sonra, 7 Kasým 1966'da baþlýyor, yakalanmasýndan bir gün önce, 7 Ekim 1967'de sonlanýyordu. Günlükte, Bolivya Ordusu tarafýndan yerleri çok erken tespit edilen gerillalarýn operasyona nasýl hazýrlýksýz baþlamak zorunda kaldýðý, Guevara'nýn daha sonra birbiriyle baðlantýyý kaybedecek olan birliðini ikiye bölme kararýný açýklamasý ve genel olarak baþarýsýzlýklarý anlatýlýr. Guevara ile Bolivya Komünist Partisi arasýndaki anlaþmazlýk ve dolayýsýyla Guevara'nýn beklediðinden daha az askerle kalmýþ olmasý da günlükte kayýtlýdýr. Guevara'nýn yerli halktan asker bulamamasýnýn sebebinin, gerilla grubunun yörede konuþulan Tupi-Guaraní dili yerine Quechua'yý öðrenmiþ olmasý olduðu anlatýlýr. Harekat beklenmedik sona doðru giderken Guevara'nýn hastalýðý da aðýrlaþýr. Astým krizleri giderek daha zor geçmektedir ve son saldýrýlar ilaç bulabilmek amacýyla yapýlmýþtýr.

Bolivya Günlüðü kabaca çevrilerek Ramparts dergisi tarafýndan basýlýp hýzla dünyaya daðýtýlmýþtýr. Bundan baþka dört günlük daha bulunmuþtur. Bunlar Israel Reyes Zayas (takmaadý "Braulio"), Harry Villegas Tamayo ("Pombo"), Eliseo Reyes Rodriguez ("Rolando")'ya [59] ve Dariel Alarcón Ramírez ("Benigno")'ya [60] aittir. Bu günlüklerin herbirinde, konu olan olaylarýn deðiþik yönleri dile getirilmektedir.

Guevara'nýn cesedinin resimleri dolaþtýrýlýp ölümü hakkýndaki gerçekler tartýþýlýrken Che efsanesi de yayýlmaya baþladý. Dünyanýn her yerinde Che'nin öldürülmesini protesto eden gösteri yürüyüþleri yapýldý. Yaþamý ve ölümü üzerine makaleler, övgüler, þarkýlar ve þiirler yazýldý.[61][62] ABD Dýþiþleri Bakanlýðý'nýn Latin Amerika uzmanlarý, "gelmiþ geçmiþ en çekici ve en baþarýlý devrimcinin" ölümünün öneminin hemen farkýna vararak Guevara'nýn komünistler ve diðer sol eðilimliler tarafýndan "kahramanca ölen örnek devrimci" olarak idolleþtirileceðini belirtti. [63]

Bu tahminlerin inandýrýcýlýðý, özellikle 1968 Mayýs'ýndaki öðrenci hareketlerinde Guevara'nýn güçlü bir baþkaldýrý ve devrim sembolü olarak ortaya çýkmasýyla birlikte giderek arttý. [64] Sol kanattan eylemciler Guevara'nýn þan, þeref ve ödüllere karþý olan belirgin kayýtsýzlýðýný belirttiler ve Guevara'nýn sosyalist idealleri aþýlamak için þiddetin gerekli olduðu fikrinde anlaþtýlar. [65] 'Che yaþýyor!' sloganý batý bloðunda duvarlarda gözükmeye baþlarken [66] 1968 hareketlerinin öndegelen simalarýndan Jean-Paul Sartre'ýn, Guevara'yý "çaðýmýzýn en mütekamil insaný" olarak tanýmlamasý da Guevara'nýn aþýrý derecede övülmesini desteklemiþtir. [67]

Guevara'nýn ardýnda býraktýklarý belirgin bir þekilde partizan tavýrlarla geniþledi. ABD Dýþiþleri Bakanlýðý'na verilen raporlarda kendi ülkelerinde ortaya çýkacak baþkaldýrýlardan korkan sol kanattan olmayan Latin Amerikalýlarýn Guevara'nýn ölümü sayesinde rahat bir nefes aldýklarý belirtilmiþtir. [63] Daha detaylý analizlerde Guevara'nýn yöntemlerinin acýmasýzlýðýna ýþýk tutulmuþ ve Fidel Castro'nun belirttiði, Guevara'nýn "aþýrý derecede saldýrgan olma özelliði" açýklanmýþtýr.[68] Guevara'nýn yaþamýnýn sorunlu yanlarýný araþtýran yazýlarda Küba'nýn devrim sonrasý ilk çalýþma kamplarýnýn açýlýþýndaki rolü, çeþitli gerilla harekatlarýnda yakalanan karþý birlik esirlerine karþý sempatik olmayan davranýþlarý ve entelektüel açýdan kendisinden aþaðý gördüklerini sýk sýk aþaðýlamasý anlatýlmýþtýr. [69] Her ne kadar Gueavara'nýn yöntemlerine karþý eleþtiriler sað kanattan gelse de sol kanattan da kimi eleþtiriler gelmekteydi. Özellikle anarþistler ve sivil hak özgürlükçüleri Guevara'yý otoriter, çalýþan sýnýf karþýtý bir Stalinci olarak görüyor ve geride býraktýðýnýn çok bürokratik ve otoriter bir rejim olduðunu belirtiyordu. [70] Ayrýca Latin Amerika'nýn büyük bölümünde ortaya çýkan ve Che'den ilham alýnarak baþlayan devrimlerin pratik sonucunun, zalim militarizmin uzun yýllar boyunca sürmesi olduðu teorileri bulunmaktadýr. [71]

Guevara'nýn ölümü Küba'da dýþ politika aracý olarak gerilla savaþýnýn kullanýlmasýnýn býrakýlmasýný hýzlandýrdý ve Sovyetler Birliði ile bir yakýnlaþma saðladý, böylece Sovyet çizgisinde bir yeniden yapýlanma baþladý. Küba birlikleri 1970'lerde Afrika'ya tekrar daha geniþ çaplý bir askeri harekatýn parçasý olarak döndü ancak Latin Amerika ve Karayipler'deki baþkaldýrý hareketlerine açýk destek yerine lojistik ve organizasyonel destek saðlandý. Küba ayrýca ülkenin COMECON sistemine entegre olmasýndan sonra uygulanmasý mümkün olmayan, Guevara'nýn baþlattýðý ekonomik çeþitlilik ve hýzlý endüstrileþme planlarýndan da vazgeçti. 1965'lerde bile Yugoslav komünist gazete Borba, Küba'da bulunan birçok boþ ve inþaatý yarým kalmýþ fabrikaya dikkati çekerek Guevara'nýn Sanayi Bakanlýðý'nda bulunduðu dönemin mirasýnýn "kendini beðenmiþlik ve gerçeklik arasýndaki çatýþmanýn üzücü anýlarý olarak ayakta kaldýðýný" yazmýþtýr..[72]

Küba devleti Guevara'nýn anýsýný ayakta tutmak için ülke çapýnda sayýsýz heykel ve sanat eseri yaptýrdý, okullarý, iþyerlerini, kamu binalarýný, ilan panolarýný ve paralarý Guevara'nýn resimleriyle donattý. [73] Ülkedeki tüm çocuklar her okul gününe "¡Pioneros por el Comunismo, Seremos como el Che!" (Çevirisi: Komünizm için öncüler, Hepimiz Che gibi olacaðýz!) andýyla baþlar. Guevara'nýn Santa Clara'daki anýtmezarý birçok Kübalý için dinsel bir önem taþýmaya baþladý[66] ayný zamanda da Guevara'nýn yaþamýnýn uluslararasý alanda ilgiyle karþýlanmasý da ülkenin geliþen turizm sektörüne büyük yarar saðladý. 2004 yýlýnda anýtmezar 127.597'si yabancý 205.832 kiþi tarafýndan ziyaret edildi.

Bunun yanýsýra, birçok Kübalý sürgün Guevara'dan hiç de iyi olmayan biçimlerde sözetmektedir ve Che bazýlarý tarafýndan "La Cabaña Kasabý" olarak anýlmaktadýr. Bu tanýmlama, Carlos Santana'nýn 2005 yýlýnda Oscar ödül töreninde bir Che tiþörtü giymesinden sonra Küba doðumlu müzisyen Paquito D'Rivera'nýn Santana'yý aðýr þekilde eleþtirdiði açýk mektupta da tekrarlanmýþtýr. [74] Benzer duygular Küba asýllý ABD'li aktör ve yönetmen Andy Garcia tarafýndan da paylaþýlmýþtýr. Garcia 2004 yýlýnda "Che yýllardýr kahraman gibi anlatýlmaktadýr ancak öyküsünde karanlýk bir yan da vardýr. Bir rock yýldýzý gibi görünüyor ama birçok insaný yargýsýz ve savunmasýz bir þekilde infaz etmiþtir. "[75] Garcia'nýn 2005 yapýmý filmi "The Lost City" Küba Devrimi'nin kalbinde acýmasýz bir zalimlik yattýðýný göstermektedir ve filmin bazý Latin Amerika ülkelerinde yasaklandýðý bildirilmiþtir. [76] Guevara rolündeki aktör Jsu Garcia birçok kez, yerde yaralý yatan Batista askerlerini vururken gösterilmiþtir. [77]

Tartýþmalara raðmen Guevara'nýn popüler bir sembol olmasý ve dünya çapýnda bu sembolün yaygýnlaþmasý sonucunda yorumcular global bir "Che kültü" ‘nden sözeder olmuþtur. Fotoðrafçý Alberto Korda [78] tarafýndan çekilen bir fotoðrafý kýsa sürede yüzyýlýn en çok tanýnan resimleri arasýna girmiþ, monokrom grafik haline getirilen bu portre tiþörtlerden posterlere, kahve kupalarýndan þapkalara birçok hediyelik eþya üzerinde kullanýlmýþtýr.[79]

Latin Amerika'da 1990'larda yapýlan neo-liberal reformlarýn baþarýsýzlýðý da "Washington konsensüs"üne olan muhalefeti artýrdý [80] ve Guevara'nýn birçok siyasi görüþüne olan desteði tekrar gündeme taþýdý. Bu görüþlerin arasýnda Panamerikanizm, bölgedeki halk hareketlerine destek, kilit sanayilerin devletleþtirilmesi ve hükümetin merkezileþtirilmesi bulunmaktadýr. [81] Nikaragua'da 16 yýl sonra ideolojik temellerini Guevarizm'den alan Sandinistacýlar hükümet seçimlerini tekrar kazandýlar. Bu grubun destekçileri 2006 seçim zaferini kutlarken Guevara tiþörtleri giydi. [82] Bolivya devlet baþkaný Evo Morales Guevara'ya birçok övgüde bulunduktan sonra Che'nin yerel koka yapraklarýndan yapýlmýþ portresini baþkanlýk bürosuna astý. [83] 2006'da Che Guevara tiþörtü giyerek halka hitap eden Venezuela devlet baþkaný Hugo Chávez [84] Fidel Castro ile birlikte, Guevara'nýn gençliðini geçirdiði Arjantin'in Córdoba þehrindeki evi ziyaret etti ve bu deneyimini "gerçek bir þeref" olarak niteledi. Bunu dinleyen binlerce insan "Hissediyoruz! Guevara bizimle birlikte!" diye baðýrarak karþýlýk verdi. [85] Guevara'nýn kýzý Aleida da Chavéz ile yaptýðý ve "Yeni Latin Amerika" için planlarýný açýkladýðý ayrýntýlý röportajý bir kitap halinde yayýmladý. [86] Guevara, Kolombiya gerilla hareketi FARC [87] ve Meksika Zapatista grubu için hala büyük bir esin kaynaðýdýr.[88]

Batý Avrupa, Kuzey Amerika ve Latin Amerika dýþýndaki birçok bölgede Guevara simgesi, ideolojik ve politik içeriðini uzun zamandan beri kaybederek global bir markaya dönüþtü ve Guevara takýntýsý bazýlarý tarafýndan yalnýzca basit bir "ilk gençlik devrimcilik hülyasý" olarak tanýmlandý.[66] Guevara'dan esinlenen protesto hareketlerine konu olan Amerika Birleþik Devletleri'nde ise, bir CD taþýma çantasý üzerindeki Guevara resmi, Che'nin Osama bin Ladin ve Adolf Hitler ile kýyaslandýðý çok güçlü bir muhalefet sonucunda kaldýrýldý. [89] Bu ürünü üreten þirket Target Corporation, kamuya açýk bir özür mesajý yayýmladý. [90]ABD'li, Latin Amerikalý ve Avrupalý yazarlar Jon Lee Anderson, Régis Debray, Jorge Castañeda ve diðerleri Guevara'nýn imajýnýn gizemli halini yokedebilmek için yaþamýný ve geride býraktýklarýný hiç de idealistik olmayan yönlerden anlatan kitaplar ve makaleler yazdý. Hatta Octavio Paz'ýn yazdýðý ve Marksizm'in eleþtirel suçlamasýný da içeren kitap Latin Amerika solunun büyük kýsmý tarafýndan sahiplendi. [91] Politika yazarý Paul Berman daha da ileri giderek "günümüz Che kültünün " Küba'da varolduðuna inandýðý "muazzam sosyal mücadelenin" ve rejim karþýtlarýnýn çabasýnýn gözardý edilmesine neden olduðunu belirtir. [92] 1960'larda Küba Devrimi'ni destekleyen yazar Christopher Hitchens, Guevara'nýn mirasýný: "Che'nin ikon statüsünün saðlamlaþmasýnýn nedeni baþarýsýz olmasýdýr. Öyküsü yenilgi ve tecrit içerir ve bu nedenle de çok çekicidir. Yaþasaydý, Che miti çok uzun zaman önce ölmüþ olacaktý." diyerek özetlemiþtir. [66]

Türkçe (çeviriler)

• Gerilla Savaþý : Bir Yöntem [4]
• Gerilla Savaþý[5]
• Politik Egemenlik ve Ekonomik Baðýmsýzlýk[6]
• Sosyalist Planlama[7]
• Latin-Amerika Gençliðine[8]
• Küba Devriminin Ýdeolojisini Ýncelemek Ýçin Notlar[9]
• Latin-Amerika Devriminin Taktik ve Stratejisi[10]
• Küba Bir Ýstisna mý, Yoksa Öncü mü?[11]
• Vietnam'la Dayanýþma[12]
• Tricontinental'e Mesaj : "... Ýki, Üç Daha Fazla Vietnam[13]
• Bolivya Günlüðü[14]

Ýngilizce (çeviriler)

• Back on the Road: A Journey to Central America (Harvill Panther S.), The Harvill Press, paperback, ISBN 0802139426.
• Bolivian Diary, Pimlico, paperback, ISBN 0712664572
• Che Guevara: Radical Writings on Guerrilla Warfare, Politics and Revolution, Filiquarian Publishing LLC, paperback, ISBN 1599869993.
• Che Guevara Reader: Writings on Guerrilla Warfare, Politics and History, Ocean Press, paperback
• Che Guevara Speaks, Pathfinder, paperback
• Che Guevara Talks to Young People, Pathfinder, paperback
• Critical Notes on Political Economy, Ocean Press, paperback
• Guerrilla Warfare, Souvenir Press Ltd, paperback, ISBN 0285636804.
• Manifesto: Three Classic Essays on How to Change the World, Consortium, paperback
• Our America and Theirs, Ocean Press (AU), paperback, ISBN 1876175818.
• Reminiscences of the Cuban Revolutionary War, Monthly Review Press, paperback, 1998
• Self-Portrait: Che Guevara, Ocean Press, 320pp, paperback, 2005
• Socialism and Man in Cuba: Also Fidel Castro on the Twentieth Anniversary of Guevara's Death, Monad, paperback
• The African Dream: The Diaries of the Revolutionary War in the Congo, Grove Press, paperback.
• The Diary of Che Guevara, Amereon Ltd,
• The Motorcycle Diaries: Notes on a Latin American Journey, Perennial Press, ISBN 0007182228.

Ýspanyolca

• Cuadernos de Praga â€" Guevara'nýn 1966'da gizlice kaldýðý Prag'ta tuttuðu defterler (PDF)
• Diario del Che en Bolivia â€" Guevara'nýn Bolivya'daki gerilla savaþýna ait günlüðü (PDF)
• Obras Escogidas â€" Guevara'nýn seçilmiþ eserleri. Ýspanyolca. en önemli nutuklarý da bulunmaktadýr. (PDF)
• Pasajes de la Guerra Revolucionaria: Congo â€" Guevara'nýn Kongo Günlükleri'nin Ýspanyolca aslý (PDF)
• Pensamiento y acción â€" Guevara'nýn yazýlarýnda seçmeler. Ýspanyolca. El socialismo y el hombre nuevo ("Sosyalizm ve Yeni Ýnsan" da dahil olmak üzere)(PDF)

^ Carlos Puebla,"Carta al Che". Çevrimiçi, 26 Þubat 2006'da eriþildi.

^ Carlos Puebla,"Hasta Siempre, Comandante". BBC News çevrimiçi, 26 Þubat 2006'da eriþildi.