Karl Heinrich Marx (okunuþu: Karl Haynrih Marks) (5 Mayýs 1818 Trier - 14 Mart 1883 Londra) 19.yy'da yaþamýþ filozof, politik ekonomist ve devrimci. Komünizmin kuramsal kurucusudur. Birçok politik ve sosyal konuda fikri olmakla beraber, en çok Komünist Manifesto'nun (1848) giriþ cümlesinde özetlediði tarih analiziyle tanýnýr: "Þimdiye kadarki bütün toplumlarýn tarihi, sýnýf savaþýmlarý tarihidir."[1] Marx, bütün eski sosyoekonomik sistemlerde olduðu gibi kapitalizmin de kendini yok etmeye yol açacak içsel dinamikler yaratacaðýna inanýrdý. Nasýl ki kapitalizm eskimiþ feodalizmin yerini aldýysa, sýnýfsýz bir toplum olan komünizm de "devletin proletaryanýn devrimci diktatörlüðünden baþka bir þey olmadýðý" siyasal geçiþ sürecinden sonra onun yerini alacaktýr.[2]

Marx, sosyoekonomik deðiþimlere belirli bir tarihsel zorunluluk perspektifinden bakardý. Kapitalizm, yapýsal durumunun dinamiði ve çatýþmasý sonucu yerini komünizme kesin olarak býrakacaktýr:

â€"Komünist Manifesto [3]

Öte yandan Marx, bu deðiþimin organize bir devrimci hareketle geleceðini söylerdi. Bu deðiþim, ancak uluslararasý iþçi sýnýfýnýn birleþik hareketiyle meydana gelir: "Bize göre komünizm, ne yaratýlmasý gereken bir durum, ne de gerçeðin ona uydurulmak zorunda olacaðý bir ülküdür. Biz, bugünkü duruma son verecek gerçek harekete komünizm diyoruz. Bu hareketin koþullarý, þu anda varolan öncüllerden doðarlar." (- Alman Ýdeolojisi)

Marx yaþadýðý dönemde dünya çapýnda ünlü bir isim sayýlmasa da, ölümünden kýsa bir süre sonra düþünceleri dünya iþçi hareketine yön vermiþtir. Marksist Bolþeviklerin Rusya'da Ekim Devrimi'ni gerçekleþtirmesi bunun en büyük örneðidir. 20.yy'da dünyada Marksist düþüncenin uðramadýðý ülke sayýsý oldukça azdýr. Marksizm, akademik ve politik çevrelerde en çok tartýþýlmýþ konudur.

• 1 Yaþamý
  • 1.1 Eðitimi
  • 1.2 Marx ve Genç Hegelciler
  • 1.3 Londra
  • 1.4 Aile hayatý
  • 1.5 Ölümü
• 2 Marx'ýn görüþleri
  • 2.1 Felsefesi
  • 2.2 Tarih anlayýþý
  • 2.3 Politik ekonomi
• 3 Marx'ýn etkilendikleri
• 4 Marx'ýn etkisi
• 5 Eleþtiriler
• 6 Çeþitli fotoðraflar
• 7 Dipnotlar
• 8 Kaynak
• 9 Eserleri
• 10 Ayrýca bakýnýz
• 11 Dýþ baðlantýlar
  • 11.1 Biyografileri

Prusya Krallýðý'na baðlý Trier kentinde yedi çocuklu Yahudi bir ailenin üçüncü çocuðu olarak Karl Heinrich Marx adýyla dünyaya geldi. Babasý Heinrich (1777â€"1838) Aydýnlanma düþünürleri Voltaire ve Rousseau'ya hayrandý. Prusya makamlarý, bir yahudiye hukuk diplomasý vermeyeceði için Prusya resmi mezhebi Lutherciliði seçti, Hýristiyan oldu. Annesi Henrietta (1788â€"1863), kardeþleri Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie ve Caroline ismindeydi.

Marx, on üç yaþýna kadar evde eðitildi. Trier gymnasium'dan mezun olduktan sonra, 17 yaþýnda hukuk okumak için Bonn Üniversitesi'ne kayýt yaptýrdý. Marx'ýn edebiyat ve felsefe okuma isteði babasýnýn gelecekte kendisine ekonomik anlamda bakamayacaðý gerekçesiyle reddedildi. Sonraki sene babasý tarafýndan daha saygýn bir üniversite olan Berlin'deki Friedrich-Wilhelms Üniversitesi'ne yollandý. Bu dönemde Marx birçok þiir ve hayat hakkýnda deneme yazmýþtýr, bu yazýlarda üniversitedeki Genç Hegelciler'in ateist düþüncesinin de etkisi görülür. 1841'de "Demokritoscu ve Epikürcü Doða Felsefesi Arasýndaki Farklar" isimli teziyle doktorasýný verdi.

Genç Hegelciler, Ludwig Feuerbach ve Bruno Bauer etrafýnda toplanmýþ hocalarý Hegel'i eleþtiren bir grup felsefeci ve gazeteciden oluþuyordu. Hegel'in metafizik çýkarýmlarýný eleþtirmelerine karþýn, teolojik boyutundan koparttýklarý diyalektik metodu dini ve politikayý analiz etmekte kullanýyorlardu. Bu grubun bazý üyeleri post-Aristo felsefesi ve post-hegelci felsefe arasýnda bir analoji çizer. Bunlardan biri Max Stirner, Feuerbach ve Bauer'i Biricik ve Mülkiyeti (1845, "Der Einzige und sein Eigenthum") isimli kitabýyla eleþtirir, bu ateistlerin soyut kavramlarý þeyleþtirerek dindar bir görünüm kazandýðýný söyler. Bir Feuerbach takipçisi olan Marx, bu kitaptan etkilenerek Feuerbach materyalizmini terk ederek, daha sonra epistemolojik kopuþ denilecek kýrýlmaya yaklaþtý. Bundan sonra Stirner ve Feuerbach'ý eleþtirdiði ve tarihsel materyalizm kavramýnýn temellerini attýðý Alman Ýdeolojisini (1846 Die Deutsche Ideologie) yazar, ancak bu kitabý yayýmlayamaz.[4]

Marksizm

Proletarier aller Länder, vereinigt Euch!

Marks'ýn eserleri

1844 Elyazmalarý (1844)
Komünist Manifesto (1847-48)
Das Kapital (I.C 1867, II.C 1885, III.C 1894)
Gotha Programý'nýn Eleþtirisi (1875)

Sosyoloji ve Antropoloji

Genç Marx · Yabancýlaþma

Sýnýf bilinci
Burjuva · Proletarya
Meta fetiþizmi · Komünizm
Kültürel hegemonya
Ýnsan doðasý · Sömürü
Sosyalizm · Üretim iliþkileri

Ekonomi

Marksist ekonomi-politik

Üretim araçlarý
Üretici güçler · Meta
Deðer yasasý · Emek gücü
Artý emek · Artý deðer
Deðiþim Deðeri ve Kullaným Deðeri
Ücret

Üretim biçimleri
Kapitalist üretim tarzý
Pre-kapitalist üretim biçimleri
Asya tipi üretim tarzý

Emperyalizm · Ateizm
Sýnýf savaþý
Proletarya diktatörlüðü
Sermayenin ilkel birikim süreci
Proletarya devrimi
Proletarya Enternasyonalizm
Dünya devrimi · Sürekli devrim

Diyalektik Materyalizm
Marksist felsefe
Tarihsel Materyalizm

Marksizm-Leninizm
Sol Komünizm
Troçkizm · Stalinizm
Maoculuk
Marksist hümanizm
Marksist otonomizm
Varoluþçu Marksizm
Yapýsalcý Marksizm
Batý Marksizm
Post-Marksizm

Karl Marks'ý etkileyenler
Arthur Schopenhauer
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Christian Johann Heinrich Heine
Ludwig Andreas Feuerbach
Max Stirner
Friedrich Engels
David Ricardo

Rus Devrimi
Georgi Plehanov
Vladimir Lenin
Julius Martov
Vissarion Grigorieviç Belinsky
Aleksandr Ivanoviç Gertsen
Leon Trotsky
Jozef Stalin
Nikolay Buharin
Alexei Rykov

Orta Avrupa
Karl Kautsky · Ferdinand Lassalle
Eduard Bernstein · August Bebel
Willhelm Liebknecht
Rosa Luxemburg · Karl Liebknecht
Franz Mehring · Clara Zetkin
Ernst Thälmann
Georg Lukács · Karl Korsch

Avusturya Marksizmi
Max Adler · Rudolf Hilferding
Karl Renner · Otto Bauer

Batý Avrupa v.s
Georges Sorel · Antonio Labriola
Antonio Gramsci · Palmiro Togliatti
José Carlos Mariátegui

Frankfurt Okulu
Max Horkheimer · Theodor Adorno
Herbert Marcuse · Walter Benjamin
Jürgen Habermas · Axel Honneth

Louis Althusser · Étienne Balibar
Nicos Poulantzas · Ernesto Laclau

Troçkist
Ernest Mandel · Tony Cliff

Praxis Okulu

Gilles Deleuze · Antonio Negri
Fredric Jameson · Alan Thornett
Terry Eagleton · Slavoj Žižek
Perry Anderson

 g · d 

1843 Ekim ayýnýn son günlerinde Marx Paris, Fransa'ya gitti. 28 Aðustos 1844 tarihinde Fransanýn ünlü bir kafesinde (Café de la Régence) hayatýnýn ve tarihin en önemli dostluklarýndan biri kurulur, Marx Friedrich Engels ile tanýþýr. Engels'in Paris'e gelmesinin en önemli sebebi Marx'la tanýþmaktýr, daha önce bir sefer 1842 yýlýnda Marx'ýn çýkardýðý Rheinische Zeitung gazetesinin ofisinde karþýlamýþlardýr. [5] Engels Marx'a en önemli eserlerinden birini gösterir "1844 Yýlýnda Ýngiltere'de Ýþçi Sýnýfýnýn Koþullarý.[6]" Paris o dönemde Ýngiliz, Alman ve Ýtalyan devrimcilere ev sahipliði yapýyordu, ayný þekilde Marx da Arnold Ruge ile çalýþmak için Paris'e gelmiþtir, ikili Deutschâ€"Französische Jahrbücher gazetesini Þubat 1944'te bir defa çýkarabilir.[7]

Bu gazetenin baþarýsýzlýðýndan sonra Marx, Paris'teki en radikal Alman gazetesine yazar, Vorwärts, hatta bu gazete Avrupa'daki en önemli radikal gazete sayýlabilir. Marx genellikle Hegel üzerine yazar, Yahudi Sorunu Üzerine isimli makalesi için çalýþýr. Fransýz Devrimi ve Proudhon'u inceler[8], proleterya üstüne düþünmeye baþlar.

Bauer'e bir cevap niteliði taþýyan ve Genç Hegelciler'e olan mesafesini belirlediði Yahudi Sorunu Üzerine yayýmlanýr. Bu makale sivil haklar ve insan haklarý ve politik özgürleþme kavramlarýnýn eleþtirisini içermekle birlikte, Yahudilik ve Hýristiyanlýða da sosyal özgürleþme noktasýndan önemli eleþtiriler getirir. Engels, Marx'ýn çalýþma alanlarýný iþçi sýnýfý nýn durumu ve iktisat konularýna yoðunlaþtýrmasýnda yardýmcý olur. 1844 Elyazmalarý'nda bunun ilk örnekleri yer alýr, ancak bu yazýlar 1930'lara kadar yayýmlanmadan kalýr. Bu elyazmalarý temel olarak kapitalizmde insan emeðinin yabancýlaþmasýnýn olgusal analizini içerir.

Ocak 1985'te Vorwärts, Prusya Kralý Frederick William IV'e gerçekleþtirilen suikast giriþimine olan desteðini açýkça belirtince Marx ve arkadaþlarýna Paris'i terk etmeleri emredilir. Engels'le birlikte Brüksel,Belçika'ya geçerler.

Marx bundan sonra kendini Alman Ýdeolojisi'nde temellerini attýðý tarih çalýþmasýna ve tarihsel materyalizm görüþüne adar. Bu görüþün temel savý "Ýnsanlarýn varlýðýný belirleyen onlarýn bilinci deðil, tersine onlarýn bilincini belirleyen onlarýn toplumsal varlýðýdýr." olarak özetlenebilir. Marx artýk tarihi "üretim iliþkilerine baðlý olarak" ele almaya baþlar ve mevcut endüstriyel kapitalizmin kaçýnýlmaz çöküþü üstünde çalýþýr. Bu dönem, daha sonra akademisyenlerin ayýrdýðý, Feuerbach etkisi görülen Genç Marx'tan kopuþ dönemidir.

1847 yýlýnda yazdýðý Felsefenin Sefaleti, Pierre-Joseph Proudhon ve Fransýz sosyalist düþüncesine bir eleþtiri ve cevap niteliði taþýr. 21 Þubat 1848 tarihinde, Komünist Birlik ve Avrupa'daki bazý komünist gruplarýn manifestosu olarak Marx ve Engels'in en ünlü çalýþmasý Komünist Manifesto yayýmlanýr.

1848 yýlý Avrupa'da köklü devrimlerin baþgösterdiði bir yýldýr. Marx yakalanýr ve Belçika'dan sýnýr dýþý edilir. Radikal hareketlerin Fransa'da güçlenmesiyle Marx tekrar Paris'e davet edilir, geri dönerek devrimci hareketlere tanýklýk eder.

1849 yýlýnda tekrar Almanya'ya (Cologne geri döner ve Neue Rheinische Zeitung gazetesini çýkarmaya baþlar. Bulunduðu sürede iki defa mahkemeye verilir, ikisinden de beraat eder. Gazeteye baskýnýn artmasý sonucu Paris'e döner, buradan da yollanýr ve en sonunda Londra'ya iltica eder.

Mayýs 1849'da ömrünün sonuna kadar kalacaðý Londra'ya yerleþir. 1851'de New York Herald Tribune gazetesinde muhabir olarak çalýþýr. 1855'te oðlu Edgar'ý tüberkülozdan kaybeder.[9] Parasýzlýktan ve kötü yaþam koþullarýndan dolayý politik ekonomi üstündeki çalýþmasý çok aðýr ilerlemesine raðmen 1857'de sermaye, özel mülkiyet, ücretli emek ve devlet üstünde yazdýðý 800 sayfalýk çalýþma vardýr. 1858'de çalýþmalarýný topladýðý Grundrisse ancak 1939 yýlýnda yayýmlanacaktýr. Yayýmlanan ilk ciddi iktisadý çalýþmasý Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký adý altýnda 1859 yýlýnda olur. Adam Smith ve David Ricardo'nun teorilerini tartýþtýðý Artý-Deðer Teorileri 1862-63 arasý el yazmalarýndan oluþur. Bu çalýþma da ancak ölümünden sonra yayýmlanýr. Bu iki çalýþma da Kapital'in ön çalýþmalarýný ve çeþitli bölümlerini içerir. 1867'de dev çalýþmasý, kapitalist üretim sürecini analiz ettiði Kapital'in ilk cildi yayýmlanýr. Ýkinci ve üçüncü cildi üstünde çalýþmalarýný sürdürür ancak bu ciltler ölümünden sonra Engels tarafýndan yayýmlanabilir.

Kapital'in dev bir araþtýrma ve analiz olmasý, Marx'ýn sürdüðü sefalet bu eserin tamamýnýn yayýmlanmasýný geciktirmiþtir. Bunlarýn dýþýnda zamanýnýn ve enerjisinin önemli bir kýsmýný Birinci Enternasyonal'e ayýrmasý da yazma sürecinin aðýr iþlemesine sebep olmuþtur. Kongrenin düzenlenmesinde aktif olarak görev alan Marx, kongrede de Mikhail Bakunin önderliðindeki anarþist sol akým ile ciddi fikir ayrýlýklarý ve çatýþmalar yaþamýþtýr. 1872'de gerçekleþen Lahey Kongresi'nde Bakunin'in Marx'ýn fikirlerini otoriter olarak deðerlendirmesiyle iki grup arasýnda büyük çekiþmeler yaþanmýþ, sonunda Bakunin ve anti-otoriter çevreler kongreden ihraç edilmiþtir. Paris Komünü sýrasýnda yaþananlar, bu kongredeki fikir ayrýlýklarýnýn da önemli bir bölümü buradan kaynaklanýr, Marx'ý da derinden etkilemiþ ve Fransa'da Ýç Savaþ makalesiyle Paris Komünü'nü savunmuþtur.

Marx'ýn saðlýðý son on yýlda gittikçe bozulmaya baþlamýþtýr, bu yüzden önceki yýllarýnda gösterdiði üretkenliði saðlayamamýþtýr. 1875'te yayýmlanan Gotha Programý'nýn Eleþtirisi devrim stratejisi, proleterya diktatörlüðü, kapitalizmden komünizme geçiþ ve iþçi sýnýfý partisi konularýný ele alýr. "Herkesten yeteneðine göre, herkese gereksinmesine göre" prensibinin komünist toplumunun sloganý olmasý gerektiði bu kitapta yer alýr.

Karl Marx, bir Prusya baronunun eðitimli kýzý Jenny von Westphalen ile evliydi. Marx ve Westphalen ailelerinin istememesi yüzünden bu beraberlik önceleri saklý kalmýþtýr, ama daha sonra çift 19 Haziran 1843 tarihinde evlenmiþtir.

Aile, 1850'li yýllarýný yokluk içerisinde Londra'nýn Soho semtinde bulunan üç odalý bir evde geçirmiþtir. Marx ve Jenny'nin bu yýllarda dört tane çocuðu vardý, daha sonra Jenny üç çocuk daha doðurmuþtur, fakat yedi çocuktan sadece üç tanesi hayatta kalarak ergenliðe eriþebilmiþtir. Manchester'da aile iþini yürütmekte olan Engels, bu yýllarda Marx'ýn en büyük maddi destekçisidir. New York Daily Tribune'de muhabir olarak çalýþan Marx, buradan da bir miktar para almýþtýr. Aile, Jenny'e 1856 yýlýnda kalan miras sayesinde gene Londra civarýnda görece saðlýklý bir yere taþýnmýþtýr. Marx hemen hemen bütün hayatýný kýt kanaat geçirmiþtir, yokluk peþini hiçbir zaman tam olarak býrakmamýþtýr.

Marx'ýn çocuklarýnýn isimleri þunlardýr: Jenny Caroline (Longuet; 1844â€"1883); Jenny Laura (Lafargue; 1846â€"1911); Edgar (1847â€"1855); Henry Edward Guy ("Guido"; 1849â€"1850); Jenny Eveline Frances ("Franziska"; 1851â€"1852); Jenny Julia Eleanor (1855â€"1898) ve Temmuz 1857'de henüz ismi konulmadan hayatýný kaybeden bir bebek.

Aralýk 1881 de karýsý Jenny'nin ölümünden hemen sonra Marx'ýn da saðlýðý bozulmuþ, son on beþ ayýný katar hastalýðýyla geçirmiþtir. Bu hastalýk bronþit ve plöreziye yol açmýþ, Karl Marx 14 Mart 1883 tarihinde hayatýný kaybetmiþtir. Öldüðünde uyruksuzdur[10]. Londra'daki mezartaþýnýn üst bölümünde Komünist Manifesto'nun son cümlesi büyük harflerle yazar[11] :

Alt bölümünde ise Feuerbach Üzerine Tezler'in 11. bölümünün sonu yer alýr:

Mezartaþý Büyük Britanya Komünist Partisi tarafýndan, özgün haline de saygý gösterilerek alçak gönüllü bir mimariyle, 1954 yýlýnda bir anýt haline getirilmiþtir[12]. 1970'de el yapýmý bir bombayla bu anýtý yok etmek amacýyla baþarýsýz bir giriþim olmuþtur.[13]

Cenazesinde Wilhelm Liebknecht ve Friedrich Engels gibi Marx'ýn yakýn arkadaþlarý konuþma yapmýþtýr. Engels'in konuþmasý þu cümleleri içerir[14]:

Engels ve Liebknecht dýþýnda Charles Longuet ve Paul Lafargue de cenazeye katýlmýþtý. Liebknecht Almanca, Longuet Fransýzca birer konuþma yapmýþ, Fransa ve Ýspanya'daki iþçi partilerinden gelen iki telgraf okunmuþtur. Engel'in konuþmasýyla da toplam 11 kiþi bulunan cenaze töreni tamamlanmýþtýr.

Marx'ýn kýzý Eleanor da babasý gibi komünist oldu ve onun çalýþmalarýnýn düzenlemesini yaptý.

Marksizm ayný zamanda bir praksis felsefedir. Ölümünden sonra Lenin, Mao, Stalin ve Troçki gibi liderler Marksizmi çeþitli þekilde yorumlamýþlar ve bu yorumlarýn sonucu ortaya koyduklarý hareketler Leninizm, Maoizm gibi isimlerle adlandýrýlmýþtýr.

Marx'ýn felsefesinin dayanak noktasý insanýn doðasý ve toplum içindeki yeridir. Hegelci diyalektiðin yardýmýyla insan doðasýnýn deðiþmezliði kavramýný reddeder. Burada kastedilen insan doðasý, fizyolojik ihtiyaçlar deðil insanýn toplum içinde yarattýðý hareket ve davranýþ biçimidir. Bunu da "tarihsel süreç" ve "doða" kavramlarýný bir arada ele alarak yapar. Sosyal koþullarýn davranýþý belirlemesi, doðanýn insanýn davranýþýný belirlemesinden önce gelir. Ama bu insan doðasýnýn varlýðýný reddetmez, yabancýlaþma teorisi bunun üstüne kurulur. Ýnsan emeði kaçýnýlmaz olarak doðal bir kapasite kapasite gerektirir ama bu da insan bilincinin aktif rolüne sýkýca baðlýdýr:

â€"Kapital, 1. Cilt, Üçüncü kýsým, 7. bölüm, 1. Kesim [15]

Marx'ýn tarih analizi, tarým toplumlarýnda toprak ve kürek, sanayii toplumunda madenler ve fabrikalar olarak sayýlabilen yani bir malýn üretimi için doðrudan gerekli üretici güçler ve bu üretim araçlarýný kullanan insanlarýn kurduðu sosyal ve teknolojik iliþkileri tanýmlayan üretim iliþkileri arasýndaki ayrýma dayanýr. Bu ayrým ve bað üretim biçimini oluþturur. Marx, Avrupa'da üretim biçiminin deðiþmesiyle birlikte feodalizmden kapitalist üretim biçimine geçildiðini söyler. Marx üretici güçlerin, üretim iliþkileriden daha önce geldiðini ve daha hýzlý deðiþtiðini söyler. Felsefenin Sefaleti çalýþmasýnda bu durum þöyle yer alýr:[16]

Marx toplumdaki sýnýflarýn bu üretim biçimlerine baðlý olarak oluþtuðunu söyler. Bir sýnýfý oluþturan insanlar kendi istekleri yahut bilinçleriyle bir araya gelmiþ deðildir. Her sýnýfýn da kendi çýkarýna farklý bir isteði vardýr, bu da toplumda çatýþmaya yol açar. Ýnsanlýk tarihinin en kalýtýmsal özelliði sosyal sýnýflarýn çatýþmasýdýr:

Marx insanlarýn kendi emek gücü ve bunla olan iliþkisiyse de ilgilendi. Yabancýlaþma sorunu özellikle Genç Marx'ýn ilgilendiði bir alandýr. Kapitalist sistemde insanýn kendi doðasýna yabancýlaþmasýyla, hem kendi emeðine hem üretim sürecine hem de sosyal iliþkilerine karþý yabancýlaþýr. Kapital'de yerini daha ayrýntýlý biçimde tanýmladýðý meta fetiþizmine býrakýr.

Yanlýþ bilinç de Marksist terminoloji içinde önemli bir yere sahiptir. Ýdeoloji kavramýyla oldukça yakýndan baðlantýlýdýr ve onu olumsuzlar. Üretim araçlarýna sahip sýnýf, ayný zamanda kendi dünya görüþünü de alt sýnýflara pompalar. Böylece proleterya kendi çýkarýnýn nerede olduðunu göremez, düzeni deðiþtirme þansýnýn olmadýðýný düþünür. Olaylarý devrimci bir düþünceden uzak olan din veya insan çerçevesinden görür. Marx, Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleþtirisine Katký'da þöyle der[17].

Marx'ýn tarihsel materyalizm kuramý toplumun her zaman ana olarak maddi koþullara göre, burada üretim iliþkileri ve buna baðlý olarak ekonomi sistemin dinamiðidir, belirlendiðini iddia eder. Ýnsanlar ilk olarak birbirleriyle "yaþamak için her þeyden önce içmek, yemek, barýnmak ve giyinmek" gibi gereksinmeleri karþýlamak için iliþkiye girer.[18] Marx ve Engels, Batý toplumlarýnýn geliþmesini ve geleceðini þu beþ zincirleme aþamada tanýmlar:

• Ýlkel komünizm: Avcý ve toplayýcý dönemde, paylaþýlan mülkiyete ve ilkel demokrasiye dayanan kooperatif aþiretler, kabileler.
• Kölelik: Toplumun kabileden þehir devlete geçtiði, köleliðin, özel mülkiyetin ve aristokrasinin doðduðu, tarýmýn yaygýn olduðu dönem.
• Feodalizm: Kralýn da dahil olduðu aristokrasinin yönetici sýnýf haline geldiði, dinin önemli bir yer tuttuðu üçüncü dönem.
• Kapitalizm: Burjuva sýnýfýnýn yönetici, proletaryanýn da ezilen sýnýf olduðu, parlamenter demokrasinin yaygýn politik sistem, piyasa ekonomisinin iþlediði ve üretim araçlarýna aðýrlýkla özel mülkiyetin sahip olduðu dönem.
• Komünizm: Ýþçilerin devrim yaparak kapitalistleri kovduðu ve devletsiz, sýnýfsýz, mülkiyetsiz bir toplumun yarattýklarý beþinci dönem.

Marx'a göre, insanýn kendi emeðine yabancýlaþmasý (meta fetiþizmine dönüþen sürec), kapitalizmin en belirgin niteliðinden biridir. Kapitalizmden önce, Avrupa'da var olan piyasalarda üreticiler ve tüccarlar mal alýp satardý. Kapitalist üretim tarzýnýn geliþmesiyle birlikte emeðin kendisi bir mal (meta) halini almýþtýr. Ýnsan artýk yaptýðý ürünü deðil, kendi emek gücünü belirli bir ücret karþýlýðýnda anlaþarak satmaktadýr. Emek gücü, insan yaratýmý özelliðinden baðýmsýzlaþarak, tamamiyle alýnýp satýlabilen sistemin devamlýlýðýný saðlayan bir araç haline gelmiþtir. Emek gücünü satmak zorunda olanlara proletarya, bu emek gücünü satýn alan, genellikle mülk ve üretim teknolojisine sahip kiþilere de burjuva denir. Proleterler, kapitalistlerden sayýca ve kaçýnýlmaz olarak fazladýr.

Marx, endüstriyel kapitalistlerin tüccar kapitalistlerden ayrýldýðýný söyler. Tüccar bir piyasadan bir malý alýr ve diðer bir piyasada, piyasadaki arz ve talep kanunlarýna baðlý olarak, daha yüksek bir fiyattan satar. Böylece bir arbitraj oluþturur. Öte yandan kapitalistler, üretilen maldan baðýmsýz olarak emek piyasasý ile piyasa arasýndaki farklýlýktan yararlanýr. Marx, her baþarýlý endüstrinin birim maliyeti girdisi ile birim fiyatý çýkýþý arasýnda fark bulunduðunu söyler. Bu farklýlýk artý deðer olarak adlandýrýlýr ve bu artý deðer kaynaðýný iþçinin ürettiði artý emekten alýr, bu el konulan artý deðer kapitalist karýn esas bölümünü oluþturur.

Marx ve Engels, Komünist Manifesto'da burjuvanin tarihte daha önceden görülmemiþ devrimci bir rol oynadýðýný söyler, ama bu kapitalist üretim sürecinin yaþayacaðý krizleri bütünüyle engelleyebilecek güçte olduklarýný göstermez. Teknolojinin sürekli geliþmesi, ekonominin büyümeye endeksli olmasý ve karýn arttýrýlmasý gereði kapitalizmi periyodik krizlere mahkum eder. Bu büyüme, kriz ve tekrar büyüme süreci sonunda ciddi bir krizle karþý karþýya kalacaktýr, ayný zamanda bu süreçte kapitalist sürekli zenginleþmeye çalýþacak, iþçi de gittikçe güçsüzleþecektir (çünkü artý deðeri oluþturan artý emektir). Sonunda proletarya üretim araçlarýna el koyacak ve herkese eþit biçimde daðýtacaktýr. Uzlaþmak ihtimali mümkün deðildir, çünkü kapitalist sistemde bu uzlaþmanýn sýnýf farklýlýðýný ortadan kaldýrma þansý yoktur. Aksine kapitalistler önceki avantajlý durumunu devam ettirmek için þiddete baþvuracaktýr. Bu geçiþ sürecinde iyi organize olmuþ devrimci bir gücün ortaya çýkýp idareyi ele almasý gerekir. Marx Gotha Programý'nýn Eleþtirisi'nde þöyle yazar [19]

Karl Marx üzerinde etkili olanlar kýsaca þöyle sýralanabilir:

• Georg Wilhelm Friedrich Hegel diyalektik metodu ve tarih anlayýþý, (Alman felsefesi)
• Adam Smith ve David Ricardo politik ekonomisi, (Ýngiliz iktisadý)
• Jean-Jacques Rousseau baþta olmak üzere Fransýz eþitlikçi ve sosyalist düþünce, (Fransýz politikasý)

Marx tarih ve toplumun bilimsel bir metodla birlikte ele alýnmasý gerektigine inanýrdý. Marx'ýn tarih anlayýþý, tarihsel materyalizm olarak tanýmlanýr Engels ve Lenin de bunu diyalektik materyalizm olarak ele alýr, Hegel'in gerçeklik ve tarihin diyalektik biçimde ele alýnmasý gerektiði düþüncesinden oldukça etkilenmiþtir. Fakat Hegel'in düþüncesi bu diyalektigin temeline idealizmi oturttuðundan dolayý, Marx tarafýndan eleþtirilmiþtir, Engels Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký'da Marx'a atýfla þöyle yazar:[20] "Tarihte bir iç geliþme, zincirleme bir iç baðlantý olduðunu tanýtlamayý deneyen ilk adam Hegel'dir, ve onun tarih felsefesindeki birçok þey, bugün bize ne kadar tuhaf gelirse gelsin, onu izleyenleri, hatta ondan sonra tarih üzerinde genel muhakemeler yürütmeye kalkýþanlarý kendisiyle kýyasladýðýmýzda, temel anlayýþýnýn yüce niteliði bugün de hayranlýða layýktýr. Phénoménologie'sinde, Estetik'inde, Felsefe Tarihi'nde, her yere tarihin bu yüce anlayýþý girer, ve her yerde konu, tarihsel tarzda, soyut olarak baþ aþaðý edilmiþ olsa da, tarih ile belirli iliþkisi içinde incelenir." Popüler ifadeyle Marx, baþ aþaðý duran Hegel'i ayaklarý üstüne koyar.

Marx'ýn Hegel'in idealizmini reddetmesinde ve materyalist diyalektiði benimsemesinde Ludwig Feuerbach da etkili olmuþtur. Feuerbach ve arkadaþlarý, Tanrý'nýn insan yaratýmý olduðunu söyler ve diyalektik metodu teolojik boyutundan kopararak dini ve politikayý analiz etmekte kullanýr. Marx da bu dünyanýn insanlardan herhangi bir "gerçek" þeyi sakladýðýna katýlmaz, aksine din ve idealizm tarihsel ve sosyal olarak insanlarýn kendi gerçek konumlarýný açýkça görmesini engeller. Genç Hegelciler'den koptuktan sonra Feuerbach'ý eleþtirir fakat bu etkilenme boyutunun olmadýðý anlamýna gelmez.

Marx, her ne kadar Jean Jacques Rousseau'ya nadir göndermeler de bulunsa da, Rousseau özel mülkiyete ciddi biçimde ilk saldýrýyý yapan ve eþitlikçi düþünceye katkýda bulunan önemli bir filozoftur ve bu konularda Marx'ýn düþüncesini oluþturmasýnda etkili olmadýðýný söylemek oldukça zordur. Marx ütopik olarak nitelendirmesine raðmen Charles Fourier ve Saint-Simon gibi sosyalist düþünürlerin görüþlerinin önemini de reddetmez: "Ama bu sosyalist ve komünist yayýnlar, eleþtirel bir öðe de içerirler. Bunlar mevcut toplumun bütün ilkelerine saldýrýrlar. Bu yüzden iþçi sýnýfýný aydýnlatacak en deðerli malzemelerle doludurlar." (Komünist Manifesto)

Marx ve Engels'in çalýþmalarý, toplum ve tarihin kompleks analizini sunan birçok baþlýktan oluþur. Karl Marx'ýn görüþleri, özellikle ölümünden sonra, Marksizm genel baþlýðý altýnda incelenir ve tartýþýlýr. Ama Marksistler arasýnda Marx'ýn yazýlarýnýn nasýl yorumlanmasý ve varolan olaylara ve durumlara nasýl uyarlanmasý gerektiði konusunda çeþitli ciddi tartýþmalar vardýr. Hatta bu tartýþmalar henüz Marx hayattayken ortaya çýkmýþtýr, Marx 1883 yýlýndaki ölümünden önce hem Paul Lafargue hem de Fransýz iþçi lideri Jules Guesde'yi "devrimci deyim tüccarý" olmakla suçlamýþtýr. Fransa partisi reformist ve devrimci olarak ikiye bölündükten sonra, devrimcinin lideri Jules Guesde Marx'tan emir almakla suçlanmýþ, Marx da Lafargue'ye "Eðer Marksizm buysa, ben Marksist deðilim" demiþtir. ("Ce qu'il y a de certain c'est que moi, je ne suis pas Marxiste", bu söz Engels'in Eduard Bernstein'e yolladýðý 2-3 Kasým 1882 tarihli mektubunda geçer.)[21]

Genel olarak, Marksist sözü Marx'ýn kavramsal dilini ("üretim biçimi", "sýnýf savaþý", "meta fetiþizmi" gibi) kapitalist ve diðer toplumlarý anlamak için kullanan ya da iþçi devriminin komünist topluma geçiþi saðlayan tek araç olduðuna inanan kiþiler için sarfedilir. Marx'ýn kuramýnýn genelini ya da bir kýsmýný kabul edip bütün akýl yürütmelerini kabul etmeyen kiþilerin nasýl adlandýrýlacaðý da tartýþma konusudur.

Marx'ýn ölümünden 6 yýl sonra ilk kongresi yapýlan Ýkinci Enternasyonal, politik hareket için önemli bir merkez oluþturdu. Büyük iþçi partilerinin, özellikle Marksist Almanya Sosyal Demokrat Partisi, katýlýmýyla Birinci Enternasyonal'den daha baþarýlý oldu. Bazý üyelerin Eduard Bernstein'in ortaya attýðý evrimsel sosyalizm teorisine ilgi duymaya baþlamasý ve patlak veren 1. Dünya Savaþý 1914'te bu Enternasyonalin sona ermesine yol açtý.

Vladimir Lenin önderliðinde Marksist Bolþevikler'in Ekim Devrimi ile Rusya'da iktidarý ele almasý dünya çapýnda büyük bir yanký yarattý. Moskova'da Mart 1919'da kurulan "Üçüncü Enternasyonalin amacý tüm dünyada Komünist partilerin kurularak uluslararasý proleter devrimine yahut dünya devrimine yardým etmeleriydi.

Marx, komünist devrimin Fransa, Almanya ve Ýngiltere gibi ileri derecede sanayileþmiþ ülkelerden baþlayacaðýný düþünüyordu. Lenin ise emperyalizm çaðýnda "eþitsiz ekonomik ve siyasal geliþme yasasýna" baðlý olarak, Rusya'nýn eski bir tarým ülkesi olmasýna raðmen ayný zamanda emperyalizmle iliþkili olarak endüstriyel sýkýntýlarý yaþayan bir ülkede zincirin en zayýf halkasýndan kopacaðýný, böylece "geri kalmýþ" diye tabir edilen bir ülkede devrimin gerçekleþmesinin olanaklý olduðunu, bu toplumun yaktýðý devrim ateþinin Avrupa'nýn endüstriyel toplumlarýna da sýçrayacaðýný söyledi[22]

Marx ve Engels, Komünist Manifesto'nun 1882 tarihli Rusça baskýsýna yazdýklarý önsöz bu konuda ýþýk tutucudur:

Buna bugün verilebilecek tek yanýt þudur: Eðer Rus Devrimi, Batýdaki bir proleter devriminin habercisi olur, ve bunlar, böylelikle, birbirlerini tamamlarlarsa, Rusya'daki mevcut ortak toprak sahipliði, komünist bir geliþmenin baþlangýç noktasý olabilir.

Marx'ýn sözleri Lenin için bir baþlama noktasýný oluþturdu, Troçki ve Eski Bolþevikler ile birlikte yürüttüðü Rus devriminin "Batýdaki bir proleter devriminin habercisi" olmasý gerektiði düþüncesi Komintern'in de amacýydý (dünya devrimi). Bu baðlamda Komintern'in ilk kongredeki resmi dilinin Almanca olmasý ve Lenin'in devrim sýrasýnda yoðun olarak Alman ajanlýðýyla suçlanmasý tesadüf deðildir.[23] Daha sonra Batý'da devrim hareketlerinin baþarýsýzlýða uðramasý ve diðer devletlerin Sovyetler'e cephe almasýndan sonra Stalin'in öne sürdüðü "tek ülkede sosyalizm" Sovyetler Birliði'nde hakim görüþ haline geldi. Stalin yönetimine muhalefetini sürdüren Leon Troçki ve yandaþlarý Dördüncü Enternasyonal'i 1938 yýlýnda örgütledi.

Çin'de Mao Zedung Marx'a baðlýluðýný dile getirmekle beraber komünist devrimde öncü rolü sadece iþçilerin deðil köylülerin de oynayabileceðini söyledi. Henüz köylü toplumlarda iþçi sýnýfý tam oluþmadýðý için feodalizme karþý gelen köylüler de komünist bir düzenden yana tavýr koyabilirdi. Marx'ýn temel görüþlerinden farklý olsa da Marksist-Leninist çizgiye daha yakýn olan bu düþünceler Yeni Demokratik Devrim teorisiyle dile getirmiþtir. Mahir Çayan bu konuda þöyle der: "Mao'nun bu katkýsýnýn özlerini ve temel unsurlarýný Lenin'de de görmekteyiz. Fakat Marksizm-Leninizmin bu son derece önemli iki ilkesi (milli demokratik devrim ve proleter kültür devrimi), en mükemmel þekillerini Mao'nun siyasi pratiði içinde almýþlardýr."[24]

1923 yýlýnda Almanya'da Marksistlerin kurduðu Toplumsal Araþtýrma Enstitüsü de Marksist disiplininin eleþtirisinde önemli bir rol oynamýþtýr ve bu enstitünün bir düþünce akýmý olarak ifade edilmesine Frankfurt Okulu denmiþtir. Theodor Adorno, Max Horkheimer, Walter Benjamin, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas önde gelen temsilcileri arasýnda yer alýr ve bu okulun genel yaklaþým biçimi eleþtirel teori olarak adlandýrýlýr. Bu okul Ortodoks Marksizme karþý çýkmýþ ve sýnýf bilinci ve ekonomik belirlenimcilik konularýnda çarpýcý eleþtiriler getirmiþtir. Bazý Marksistler de bu okulu Marksizmi pratiðinden soyutlayýp sadece bir akademik disiplin alanýna çekmekle suçlamýþlardýr. Frankfurt Okulu'yla birlikte olmamakla beraber ayný dönemde yaþayan Antonio Gramsci Marksizm'e önemli açýlýmlar kazandýrmýþtýr.

Karl Marx ve Marksizm konusundaki eleþtiriler çoðunlukla Sovyetler Birliði pratiði üzerinde yoðunlaþýr. Marx'ýn kapitalizm ve ekonomik analizi için yapýlan eleþtiri oraný komünizm ve Sovyetler Birliði konusunda yapýlan eleþtiri oranýnýn oldukça altýndadýr. Marx'ýn ortaya koyduðu artý deðer, deðiþim deðeri ve sermaye tanýmlarý iktisatta doðru kabul edilir.

Kapitalizm savunucularýnýn birçoðu refahýn üretimi ve daðýtýmýnýn sosyalizm ya da komünizmden daha etkili ve adil olduðunu savunur. Marx ve Engels'in belirttiði zengin ve fakir arasýndaki uçurumun sadece vahþi kapitalizm dönemine ait geçiçi bir sorun olduðu belirtirken, insan doðasýnýn kiþisel çýkara ve sermaye biriktirmesine daha yakýn olduðunu kapitalizm dýþýnda bir ekonomik sistemin bu duruma uygun olmadýðýný söyler. Avusturya Okulu iktisatçýlarý da Marx'ýn emek deðer kuramýný eleþtirir. [25]Ayrýca Sovyetler Birliði'nin çöküþü, Berlin Duvarý'nýn yýkýlýþý Marksizmin popülaritesini ve dünya çapýndaki marksist görüþlerin etkisini azaltmýþtýr.

Friedrich Hayek Serfliðe Giden Yol kitabýnda sosyalist bir ekonomide iletiþim problemlerinin oluþacaðýný, Leninist dönemde de bunlarýn olduðunu ve bu problemlerin üretim sürecinde bir týkanmaya yol açacaðýný söyler. Hayek'in takipçileri de Leninist dönemde veya Britanya'da 1939'dan 1951'e kadar olan savaþ demokrasisi döneminde oluþan kýtlýklara dikkat çeker ve bunun adaletsizlik yarattýðýný ekler.

Bazý eleþtiriler de tarihsel materyalizm kavramý konusunda toplanýr. Yazýlý tarihteki olaylarýn ve sýnýflarýn üretim biçimlerinden kaynaklandýðýný söyleyen bu görüþü eleþtirenler "Üretim biçimi nereden gelir?" biçiminde bir soru yöneltir. Murray Rothbard þöyle der "Marx hiçbir zaman bu soruya bir yanýt vermeye çalýþmamýþtýr, aslýnda veremezdi de çünkü teknolojik deðiþimleri ya da teknoloji devletini bir insana, bireye atfederse bütün sistemi çöker. Böyle bir durumda insanlýk bilinci ya da birey bilinci üretim biçimini belirleyen faktör olur ve baþka bir yol da mümkün deðildir." [26] Ancak Marx Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký da þöyle der:"Varlýklarýnýn toplumsal üretiminde, insanlar, aralarýnda, zorunlu, kendi iradelerine baðlý olmayan belirli iliþkiler kurarlar; bu üretim iliþkileri, onlarýn maddi üretici güçlerinin belirli bir geliþme derecesine tekabül eder." [27] Marx burada bu üretim biçimlerinin insanýn "kendi iradelerine baðlý olmayan" bir biçimde geliþtiðini söyler ve bu geliþmenin sosyal doðasýný açýklar.

Friedrich Engels, Karl Marx ve karýsý Jenny, çocuklarý Laura ve Eleanor

Marx (1867)

Jenny ve kocasý Marx (1866)

Marx'ýn hayat boyu dostu, yoldaþý Friedrich Engels (1893)

• Ýngilizce Wikipedia, Karl Marx maddesi 22 Ocak 2008 sürümü

• 1844 Elyazmalarý (1844)
• Kutsal Aile (1845)
• Feuerbach Üzerine Tezler (1845)
• Alman Ýdeolojisi (1845-1846)
• Felsefenin Sefaleti (1847)
• Komünist Manifesto (1847-1848)
• Ücretli Emek ve Sermaye (1848-1849)
• Fransa'da Sýnýf Savaþýmlarý (1850)
• Louis Bonaparte'in 18 Brumaire'i (1852)
• Grundrisse (1857-1858) (Marx'ýn Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký ve daha sonra Kapital'i oluþturacak ön çalýþmalarýný ve taslak notlarýný içeren defterlerinden oluþan bu eser ilk kez 1939 yýlýnda yayýmlanmýþtýr)
• Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký (1859)
• Artý-Deðer Teorileri (1862-1863) (Yine Marx'ýn el yazmalarýndan oluþan ve Kapital'in dördüncü cildi diyebileceðimiz bu eser 1905-1910 yýllarýnda Kautsky tarafýndan yayýmlanmýþtýr)
• Das Kapital I. cilt (1867) (ikinci cilt 1885'te ve üçüncü cilt 1894'de Marx'ýn taslaklarýna uygun olarak onun ölümünden sonra Engels tarafýndan düzenlenerek yayýmlanmýþtýr)
• Fransa'da Ýç Savaþ (1871)
• Gotha Programý'nýn Eleþtirisi (1875)

• Friedrich Engels
• Jenny von Westphalen
• Marksizm
• Komünist Manifesto
• Frankfurt Okulu
• Genç Marx
• Antonio Gramsci

Konuyla ilgili diðer Wikimedia sayfalarý :

Commons'da Karl Marx ile ilgili çoklu ortam dosyalarý bulunmaktadýr.

VikiKaynak'ta Karl Marx ile ilgili belge kayýtlarý bulunmaktadýr.

VikiSöz'de Karl Marx ile ilgili özlü sözler bulunmaktadýr.

• Marx ve Engels bütün kitaplarý , Kurtuluscephesi
• Marx, hayatý ve kitaplarý (Almanca)
• Marx and Engels Internet Archive (Ýngilizce)

Bütün baðlantýlar Ýngilizce'dir.

• Friedrich Engels'den Biography of Marx
• Vladimir Lenin'den Karl Marx Biography
• Franz Mehring'den Karl Marx: The Story of His Life
• Francis Wheen's Karl Marx: A Life